Ngay cạnh khu vực chợ Nhổn đông đúc của Hà Nội là một không gian mang dáng vẻ hoàn toàn khác: Chùa Tu Hoàng, còn gọi là chùa Nhổn, tên chữ Càn Phúc tự. Ẩn dưới những tán cây cổ thụ và được bao quanh bởi không gian làng Tu Hoàng xưa, ngôi chùa là một dấu tích văn hóa lâu đời vẫn được gìn giữ giữa quá trình đô thị hóa nhanh chóng của khu vực phía Tây Hà Nội.
Không gian của chùa cũng mang một nét riêng. Càn Phúc tự được dựng trên một khu đất được mô tả có hình con rùa, ở phía tây bắc của làng. Bao quanh chùa từng là những lũy tre xanh, trong khi các công trình kiến trúc nằm nép dưới những tán cây cổ thụ. Vì thế, dù nằm gần một khu vực giao thông và dân cư ngày càng nhộn nhịp, bước vào khuôn viên chùa vẫn có thể cảm nhận được sự chuyển đổi từ không gian đô thị sang một không gian tín ngưỡng mang dấu ấn làng quê Bắc Bộ.
Một ngôi chùa làng với kiến trúc mộc mạc
Càn Phúc tự không gây ấn tượng bởi những công trình đồ sộ, mà bởi sự cân đối và lớp lang của kiến trúc truyền thống. Các hạng mục chính gồm tiền đường, thượng điện, nhà Tổ và nhà thờ Hậu, tạo thành một quần thể tương đối hoàn chỉnh.
Tiền đường gồm năm gian, quay về hướng tây nam, được làm theo kiểu đầu hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói ta và bờ nóc lợp ngói bò. Nối tiếp phía sau là thượng điện ba gian, tạo với tiền đường thành mặt bằng kiến trúc hình chữ “Đinh” – một kiểu bố cục quen thuộc trong kiến trúc chùa Việt. Phía sau chùa chính là nhà Tổ bảy gian, chạy dọc theo thượng điện; bên cạnh là nhà thờ Hậu ba gian. Các bộ phận bằng gỗ chủ yếu được bào trơn, đóng bén, một số vị trí chạm khắc hoa lá giản dị, cho thấy vẻ đẹp thiên về sự nền nã hơn là phô diễn cầu kỳ.
Chính sự mộc mạc ấy làm nên nét duyên của Càn Phúc tự. Ở đây, kiến trúc dường như không tách khỏi cảnh quan mà hòa vào cây cối và khu dân cư xung quanh. Mái ngói, sân chùa, những nếp nhà gỗ cùng bóng cây tạo nên một tổng thể gợi nhớ về hình ảnh những ngôi chùa làng từng giữ một vị trí quen thuộc trong đời sống của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Những pho tượng kể chuyện bằng hình khối và đường nét
Nếu kiến trúc tạo nên diện mạo bên ngoài của Càn Phúc tự thì hệ thống tượng thờ lại là phần đặc sắc làm nên giá trị nghệ thuật của ngôi chùa.
Chùa hiện còn lưu giữ nhiều loại hình di vật với các chất liệu khác nhau, trong đó đáng chú ý là các bộ tượng Di Đà Tam Tôn và Hoa Nghiêm Tam Thánh. Các pho tượng được tạo tác trong tư thế ngồi bán kiết già trên tòa sen; những nếp áo được diễn tả mềm mại, tạo cảm giác uyển chuyển trên một hình khối vốn khá đồ sộ. Đặc biệt, các họa tiết hoa cúc mãn khai được chạm nổi trên ngực, vai áo và mũ tượng tạo nên những điểm nhấn trang trí tinh tế. Gương mặt tượng mang vẻ từ bi, tĩnh tại, khiến hệ thống tượng không chỉ có giá trị về mặt tín ngưỡng mà còn đáng chú ý dưới góc nhìn nghệ thuật tạo hình.
Bên cạnh tượng Phật, chùa còn lưu giữ 6 tấm bia đá, một quả chuông đồng, 10 bức hòanh phi, ngựa gỗ thờ và 6 biển gỗ ghi các bài kệ, bài vịnh, cùng nhiều đồ thờ và hiện vật gốm sứ. Mỗi lọai di vật mang một chức năng và câu chuyện riêng, cùng góp phần tạo nên diện mạo của một di tích không chỉ có kiến trúc mà còn chứa đựng nhiều lớp tư liệu về đời sống tôn giáo, nghệ thuật và cộng đồng địa phương.
Đáng chú ý, quả chuông đúc năm 1838 là một trong những dấu mốc cụ thể giúp hình dung thêm về lịch sử ngôi chùa. Không chỉ là một vật dụng trong nghi lễ Phật giáo, chuông còn cho thấy sự đóng góp của người dân trong việc duy trì và phát triển không gian thờ tự của làng. Từ tấm bia năm 1698 đến quả chuông năm 1838, những hiện vật này giống như những “mốc thời gian” còn ở lại trong chùa, giúp nối không gian hiện tại với đời sống của nhiều thế hệ trước.
Từ không gian làng Tu Hoàng đến Hà Nội hôm nay
Lịch sử của Càn Phúc tự cũng gắn chặt với sự thay đổi địa giới của vùng đất Tu Hoàng. Trước năm 1945, Tu Hoàng thuộc tổng Kim Thìa, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Đông; sau nhiều lần thay đổi địa giới, khu vực này thuộc Từ Liêm và ngày nay nằm trong phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội. Tên gọi Nhổn cũng là tên nôm gắn với vùng đất này, vì vậy chùa vừa được biết đến với tên Tu Hoàng, vừa quen thuộc với người dân qua tên gọi chùa Nhổn.
Sự thay đổi của vùng đất càng làm nổi bật giá trị của ngôi chùa. Từ một không gian làng quê với lũy tre, cây cổ thụ và những nếp nhà truyền thống, khu vực Nhổn ngày nay đã trở thành một phần của đô thị Hà Nội. Giữa những con đường, khu dân cư và nhịp sống ngày càng nhanh, Càn Phúc tự vẫn giữ lại một khoảng không gian có tính liên tục với quá khứ. Đây cũng là điều khiến những di tích như Chùa Tu Hoàng trở nên đáng chú ý: di sản không nằm tách biệt khỏi đời sống hiện đại mà tiếp tục tồn tại ngay trong những khu vực đang thay đổi từng ngày.
Đến Càn Phúc tự, điều đáng khám phá không chỉ là một ngôi chùa cổ nằm cạnh chợ Nhổn. Đó còn là cơ hội để quan sát cách một không gian tín ngưỡng lâu đời tồn tại cùng quá trình đô thị hóa, cách kiến trúc, tượng thờ, bia đá, chuông đồng và những dấu tích vật chất khác cùng lưu giữ ký ức của một cộng đồng.
Giữa một Nhổn ngày càng hiện đại, Càn Phúc tự vẫn giữ vẻ trầm lắng riêng dưới những tán cây. Những mái ngói, nếp nhà gỗ và pho tượng cổ khiến nơi đây giống như một khoảng lặng để người ta tạm bước ra khỏi nhịp sống thường nhật và nhìn lại một phần lịch sử của vùng đất. Không cần phải đi thật xa khỏi trung tâm đô thị để tìm về dấu tích của một Hà Nội xưa – đôi khi, dấu xưa ấy vẫn nằm ngay bên cạnh những không gian quen thuộc của cuộc sống hôm nay.
