Không quá ồn ào hay đồ sộ, Chùa Trăm Gian gây ấn tượng bằng một vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính, nằm giữa không gian xanh của vùng đất phía Tây Hà Nội. Tên chữ là Quảng Nghiêm tự, chùa tọa lạc tại phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội, trên nền khu vực Tiên Phương trước đây. Đây là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng của xứ Đoài, được biết đến không chỉ bởi lịch sử lâu đời mà còn bởi hệ thống kiến trúc, tượng thờ và những giá trị văn hóa gắn với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Theo tư liệu địa phương, chùa được cho là hình thành từ thời Lý Cao Tông, khoảng năm 1185. Trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo, diện mạo hiện nay mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Lê và Nguyễn, đồng thời vẫn còn lưu lại một số dấu tích kiến trúc thời Trần. Chính sự tiếp nối ấy khiến Chùa Trăm Gian không chỉ là một công trình tín ngưỡng, mà còn giống như một lớp trầm tích kiến trúc, nơi những thay đổi của lịch sử được lưu giữ qua từng nền móng, mái ngói, vì kèo và cách bài trí không gian.
Tên gọi “Trăm Gian” cũng là một nét thú vị của ngôi chùa. Trong cách lý giải dân gian, chùa được tổ chức với nhiều nếp nhà, các gian liên kết thành một quần thể lớn, tạo nên cảm giác như có rất nhiều gian nhà nối tiếp nhau. Không gian chùa được bố trí theo từng lớp, từ lối lên, sân, tam quan và các hạng mục tiền đường, thượng điện cho tới gác chuông, nhà bia, vườn tháp… Mỗi không gian có một chức năng riêng nhưng cùng tạo nên tổng thể kiến trúc mang đặc trưng của chùa làng Bắc Bộ.
Ấn tượng đầu tiên khi đến chùa thường bắt đầu từ những bậc đá dẫn lên khu chính điện. Con đường đi lên tạo ra một chuyển tiếp khá rõ giữa không gian đời thường và không gian thờ tự. Càng bước lên cao, cảnh quan càng trở nên yên tĩnh; mái ngói cũ, những hàng cây và các nếp nhà gỗ khiến công trình có vẻ đẹp gần gũi hơn là cảm giác xa cách của một di tích “đóng khung” trong quá khứ.
Một trong những điểm đặc sắc nhất của Chùa Trăm Gian là gác chuông. Công trình bằng gỗ với hai tầng mái, những đường cong mềm ở đầu đao và hệ thống kết cấu truyền thống tạo nên một diện mạo rất riêng. Giữa không gian cây xanh, gác chuông không chỉ là một thành phần kiến trúc nổi bật mà còn góp phần tạo nên sắc thái thanh tĩnh, cổ xưa của toàn bộ khu chùa.
Bên trong chùa, giá trị nghệ thuật còn được thể hiện qua hệ thống tượng thờ phong phú. Tư liệu của Thư viện Hà Nội ghi nhận chùa có 153 pho tượng Phật, phần lớn bằng gỗ, bên cạnh một số tượng được làm bằng đất và sơn son thếp vàng. Hệ thống tượng không đơn thuần phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng mà còn phản ánh trình độ điêu khắc, tạo hình và quan niệm thẩm mỹ của nhiều giai đoạn lịch sử.
Đặc biệt, Chùa Trăm Gian gắn với việc thờ Đức Thánh Bối Nguyễn Bình An, một nhân vật được truyền tụng trong lịch sử và tín ngưỡng địa phương. Cách tổ chức không gian thờ tự ở đây cũng thể hiện đặc trưng của nhiều ngôi chùa cổ vùng đồng bằng Bắc Bộ: “tiền Phật, hậu Thánh” – phía trước là không gian thờ Phật, phía sau là không gian thờ vị thần được cộng đồng tôn kính. Điều này cho thấy đời sống tín ngưỡng ở chùa Việt từ lâu đã không hoàn toàn tách biệt giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, mà thường đan xen và cùng tồn tại trong một không gian văn hóa.
Một nhân vật khác cũng được lưu dấu tại chùa là Đô đốc Đặng Tiến Đông, vị tướng Tây Sơn. Sự hiện diện của các nhân vật lịch sử cùng các lớp thờ tự khác nhau khiến Chùa Trăm Gian trở thành nơi giao thoa giữa lịch sử vương triều, Phật giáo và ký ức cộng đồng. Du khách vì thế không chỉ đứng trước một ngôi chùa cổ, mà còn đứng trước một không gian nơi nhiều câu chuyện của vùng đất được lưu truyền và tiếp nối qua thời gian.
Ban thờ “Đô đốc Đặng Tiến Đông”tại chùa Trăm Gian [Đô đốc Đặng Tiến Đông (bên trái)Hà Quận công Đặng Thế Vinh (bên phải)Quan Âm tống tử (giữa)]
Chùa Trăm Gian từng được dân gian xếp cùng chùa Trầm, chùa Tây Phương và chùa Thầy trong nhóm những danh thắng nổi tiếng của xứ Đoài. Giá trị của chùa vì thế không chỉ nằm ở bản thân công trình, mà còn ở mối liên hệ với cảnh quan, làng xóm và không gian văn hóa rộng lớn của vùng phía Tây Thủ đô.
Điều đáng quý ở Chùa Trăm Gian là lịch sử ở đây vẫn gắn với đời sống cộng đồng. Đây không phải một di tích chỉ được nhìn từ bên ngoài hay chỉ được đọc qua những tấm biển giới thiệu. Những nghi lễ, hoạt động thờ tự và sự hiện diện của người dân khiến ngôi chùa tiếp tục tồn tại như một phần của đời sống văn hóa địa phương. Vì vậy, giá trị của di tích nằm đồng thời ở kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử và cả những thực hành văn hóa được cộng đồng gìn giữ.
Đến Chùa Trăm Gian, có lẽ điều hấp dẫn nhất không phải là tìm kiếm một công trình thật lớn hay những chi tiết quá hào nhoáng. Đó là cảm giác đi qua từng lớp không gian để dần nhận ra tuổi đời của một ngôi chùa cổ: từ con đường lên chùa, những bậc đá, mái ngói phủ dấu thời gian, gác chuông giữa cây xanh cho đến những pho tượng được gìn giữ trong không gian thờ tự.
Giữa Hà Nội hôm nay, Chùa Trăm Gian đem đến một khoảng lặng rất khác. Nơi đây nhắc người ta nhớ rằng lịch sử không chỉ nằm trong những công trình cung đình hay những mốc thời gian lớn, mà còn được lưu giữ trong một ngôi chùa làng, trong tượng thờ, kiến trúc, lễ nghi và ký ức của cộng đồng. Chính những lớp giá trị ấy làm nên sức hấp dẫn riêng của Chùa Trăm Gian – một dấu xưa vẫn hiện diện giữa nhịp sống đương đại của Thủ đô.
