Giữa không gian làng Thị Cấm hôm nay, Chùa Thị Cấm, tên chữ là Linh Ứng tự, vẫn giữ được vẻ trầm mặc của một ngôi cổ tự từng gắn bó với đời sống tinh thần của người dân nơi đây qua nhiều thế kỷ. Nằm bên dải bờ tây sông Nhuệ, giữa những lũy tre và không gian làng quê trù phú, ngôi chùa không chỉ là nơi sinh họat tín ngưỡng mà còn lưu giữ một hệ thống kiến trúc, tượng thờ và di vật có giá trị, phản ánh nhiều lớp lịch sử của vùng đất Thị Cấm. Hiện nay, di tích thuộc phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội.
Thị Cấm vốn là một làng cổ, trước đây thuộc xã Phương Canh, tổng Phương Canh, phủ Hoài Đức. Những dấu tích đình, chùa, truyền thuyết và phong tục còn được lưu truyền cho thấy đời sống văn hóa của cộng đồng nơi đây đã được hình thành và tiếp nối từ lâu đời. Ngay tại khu vực này, đình Thị Cấm vẫn là nơi diễn ra Hội chạy – kéo lửa – thổi cơm thi hằng năm, một sinh hoạt văn hóa gắn với ký ức về tướng quân Phan Tây Nhạc. Chùa Linh Ứng vì thế nằm trong một không gian văn hóa làng đặc trưng, nơi tín ngưỡng, lịch sử và đời sống cộng đồng cùng hiện diện.
Dấu tích của một ngôi cổ tự
Theo truyền thuyết dân gian, Chùa Linh Ứng được dựng từ thời Trần. Tuy nhiên, các tư liệu hiện còn cho thấy lịch sử ngôi chùa được xác nhận rõ hơn qua những dấu tích từ thời Lê và các đợt tu sửa về sau. Cuối thế kỷ XVII, vợ chồng bà Nguyễn Thị Hảo trong làng đã công đức tu sửa Phật điện, lầu chuông và gác khánh. Những ghi chép và di vật được lưu lại trong chùa tiếp tục kể câu chuyện về một ngôi chùa luôn được cộng đồng chăm lo, tu bổ qua từng thời kỳ.
Đặc biệt, quả chuông “Linh Ứng tự chung” đúc năm 1795 dưới thời Tây Sơn là một trong những di vật đáng chú ý nhất của chùa. Cùng với chuông là những tấm bia ghi công đức người đóng góp cho việc xây dựng, tu sửa chùa, cho thấy việc bảo tồn ngôi chùa từ nhiều thế kỷ trước đã có sự tham gia của cả người dân trong làng và khách thập phương. Các tư liệu hiện nay cũng ghi nhận chùa còn lưu giữ một quả chuông được đúc năm 1903.
Sang thời Nguyễn, chùa tiếp tục trải qua nhiều lần tu sửa. Một đợt đại trùng tu được thực hiện năm 1857, sau đó tiếp tục có những thay đổi vào đầu thế kỷ XX và đặc biệt là những năm 1930. Đợt tu sửa thời Bảo Đại đã bổ sung, hoàn thiện thêm nhiều hạng mục, tạo nên diện mạo của khu chùa qua các giai đoạn sau này. Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia năm 1990.
Một không gian kiến trúc đậm dấu ấn làng Việt
Điểm hấp dẫn của Chùa Thị Cấm nằm ở chính cách các công trình được tổ chức thành từng lớp trong khuôn viên. Qua tam quan là một khoảng sân và vườn cây, tiếp đến là chùa chính với bố cục truyền thống gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện, cùng nhà Mẫu và những công trình phụ trợ. Chùa chính mang dạng chữ “Công”, quay về hướng đông, phía trước hướng ra khu vực sông Nhuệ.
Tam quan được xây dựng lại với một cửa lớn và hai cửa phụ, phần dưới xây gạch, phía trên lợp ngói cổ. Những đường mái cong, đầu đao và các chi tiết trang trí truyền thống tạo cho cổng chùa một dáng vẻ vừa trang nghiêm vừa mềm mại. Đi qua tam quan, không gian dần mở ra với sân chùa, cây xanh và những nếp nhà thấp, tạo cảm giác tách khỏi nhịp sống bên ngoài.
Tiền đường ba gian hai chái là một trong những hạng mục nổi bật. Mái ngói ta, các đầu đao cong và những hình rồng, nghê, phượng được trang trí trên kiến trúc khiến công trình mang rõ dấu ấn nghệ thuật truyền thống. Phía sau là tòa thiêu hương nối tiền đường với thượng điện, tạo nên một trục kiến trúc liên tục và tương đối sâu.
Nếu quan sát kỹ, những chi tiết trên mái, vì kèo, bờ nóc và các mảng chạm khắc sẽ cho thấy sự thay đổi về phong cách nghệ thuật qua thời gian. Một số trang trí trong chùa mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX, trong khi các pho tượng và đồ thờ lại tiếp tục phản ánh những lớp niên đại khác nhau.
55 pho tượng và câu chuyện được kể bằng di vật
Không gian thờ tự là phần đặc biệt quan trọng tạo nên giá trị của Chùa Linh Ứng. Trong chùa hiện có 55 pho tượng, gồm 30 pho tượng lớn và 25 pho tượng nhỏ; trong đó có những pho tượng có niên đại từ thời Lê Trung Hưng và phần còn lại thuộc thời Nguyễn. Hệ thống tượng phong phú phản ánh nghệ thuật tạo tượng Phật giáo truyền thống, đồng thời cho thấy sự tiếp nối của hoạt động thờ tự qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh tượng thờ, chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật như chuông đồng, bia đá, y môn, cửa võng, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng và đôi voi đá thế kỷ XIX. Mỗi nhóm hiện vật lại mang một dấu ấn riêng: chuông và bia giúp nhận biết niên đại, quá trình tu sửa; hoành phi, câu đối và cửa võng phản ánh thẩm mỹ và kỹ thuật trang trí của một giai đoạn lịch sử; còn tượng thờ góp phần thể hiện đời sống tín ngưỡng lâu dài của cộng đồng.
Đặc biệt, những tấm bia “Hậu Phật bi ký” là một phần tư liệu quý của di tích. Những văn bản khắc trên đá không chỉ ghi lại việc công đức mà còn giúp hậu thế hình dung về mạng lưới quan hệ giữa ngôi chùa và cộng đồng cư dân từng góp sức gìn giữ nơi này.
Ngôi chùa gắn với đời sống của cộng đồng
Giá trị của Chùa Thị Cấm không chỉ nằm trong những gì còn lại của kiến trúc hay hiện vật. Trong những giai đoạn lịch sử biến động, ngôi chùa còn gắn với những hoạt động xã hội của địa phương. Đáng chú ý, năm 1947, chùa từng là nơi tiếp nhận và cứu chữa nhiều thương binh của mặt trận phía Tây Hà Nội. Người trụ trì chùa khi ấy là sư Chân Thường, cũng là một nhân vật có nhiều đóng góp cho hoạt động Phật giáo và xã hội; cụ từng tham gia Hội Phật giáo Cứu quốc và đảm nhiệm các công việc trong tổ chức Phật giáo địa phương.
Đó cũng là điều làm nên sức sống của một di tích. Kiến trúc có thể được tu bổ, tượng và đồ thờ có thể được bảo quản, nhưng giá trị của chùa còn nằm ở việc người dân vẫn tiếp tục tìm đến, thắp hương, thực hành tín ngưỡng và kể lại những câu chuyện về ngôi chùa cho thế hệ sau.
Tìm về một góc làng cổ giữa Hà Nội hôm nay
Ngày nay, Chùa Thị Cấm nằm giữa một khu vực đã có nhiều thay đổi về diện mạo đô thị. Thế nhưng bước qua cổng chùa, người ta vẫn có thể bắt gặp những lớp không gian rất quen thuộc của làng quê Bắc Bộ: sân chùa, mái ngói, cây xanh, những nếp nhà gỗ và một không gian thờ tự được tổ chức theo trật tự truyền thống.
Điều đáng khám phá ở Chùa Linh Ứng vì thế không chỉ là một pho tượng cổ hay một công trình đẹp. Đó là cả một câu chuyện được ghép lại từ nhiều lớp dấu tích: từ một ngôi chùa được truyền rằng có nguồn gốc từ thời Trần, những lần tu sửa dưới thời Lê, quả chuông thời Tây Sơn, các di vật thời Nguyễn cho đến những câu chuyện gắn với đời sống cộng đồng trong thế kỷ XX.
Giữa Hà Nội đang không ngừng thay đổi, Chùa Thị Cấm giống như một khoảng lặng còn giữ được nhịp sống của một làng cổ. Đến đây, người ta có thể dành thêm thời gian để nhìn một mái chùa, đọc một tấm bia, ngắm một pho tượng hay đơn giản là bước chậm qua sân chùa và cảm nhận sự giao thoa giữa di sản vật thể và đời sống tín ngưỡng.
Chính từ những điều tưởng như bình dị ấy, Chùa Linh Ứng hiện lên không chỉ như một ngôi chùa cổ của Thị Cấm, mà còn là một phần ký ức văn hóa của vùng đất phía Tây Hà Nội – nơi lịch sử được lưu giữ trong kiến trúc, hiện vật và trong đời sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
