Ngay trước cổng đình Hòe Thị, giữa không gian làng cổ đang dần chuyển mình theo nhịp sống đô thị, một cây đa cổ thụ vẫn đứng đó qua nhiều thế hệ. Không chỉ là hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc Bộ, cây đa đình Hòe Thị còn gắn với một sự kiện đặc biệt trong những ngày đầu phong trào cách mạng phát triển ở vùng ngoại thành Hà Nội: ngày 1/5/1930, các hội viên Nông hội đỏ đã treo cờ đỏ búa liềm trên cây đa đầu làng Hòe Thị, cùng với khu vực ngã tư Canh. Sự kiện này hiện vẫn được nhắc tới như một dấu mốc tiêu biểu trong truyền thống cách mạng của vùng Xuân Phương.
Hòe Thị vốn là một vùng đất có lịch sử lâu đời, thuộc khu vực Phương Canh xưa. Nơi đây cùng với Thị Cấm, Ngọc Mạch tạo nên một không gian làng xã có truyền thống văn hóa, lịch sử và tinh thần cộng đồng lâu đời. Trong lịch sử địa phương, Hòe Thị còn gắn với truyền thuyết về tướng Phan Tây Nhạc thời Hùng Vương, người được thờ tại đình Hòe Thị cùng phu nhân Hoa Dung. Những lớp ký ức ấy khiến khu vực đình và cây đa phía trước không chỉ là một địa điểm cụ thể, mà còn nằm trong một không gian văn hóa làng Việt được hình thành và tiếp nối qua nhiều thế kỷ.
Dưới tán đa, một lá cờ được treo lên
Năm 1930, sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3/2, Đảng bộ thành phố Hà Nội được thành lập ngày 17/3. Phong trào cách mạng bắt đầu tìm cách mở rộng hoạt động và gây dựng cơ sở trong các vùng ngoại thành.
Tại khu vực Phương Canh, phong trào tuyên truyền và vận động quần chúng từng bước được triển khai. Các tổ chức Nông hội đỏ được hình thành, tạo điều kiện để tư tưởng cách mạng đến gần hơn với người dân địa phương. Đến ngày Quốc tế Lao động 1/5/1930, trong không khí đấu tranh đang lan rộng trên cả nước, hội viên Nông hội đỏ ở Phương Canh đã lựa chọn những vị trí dễ nhận biết để công khai treo cờ đỏ búa liềm, trong đó có cây đa đầu làng Hòe Thị và khu vực ngã tư Canh.
Đặt trong bối cảnh lúc bấy giờ, việc lá cờ xuất hiện công khai trên một cây đa đầu làng không đơn thuần là một hình ảnh mang tính biểu tượng. Đó còn là một hành động cho thấy phong trào cách mạng đã bắt đầu hiện diện trong đời sống của một cộng đồng nông thôn. Từ một không gian vốn quen thuộc với sinh hoạt làng xã, cây đa trở thành nơi ghi dấu một sự kiện chính trị – xã hội của thời đại.
Có lẽ cũng bởi vậy, nhiều thập kỷ sau, khi nhắc đến cây đa Hòe Thị, người dân địa phương vẫn nhớ đến nó trước hết như một “nhân chứng” của truyền thống cách mạng quê hương. Đại diện Ban quản lý di tích đình Hòe Thị cũng nhấn mạnh chính điểm khác biệt này: cây đa không chỉ là một cây cổ thụ, mà là một phần ký ức lịch sử của cộng đồng.
Một cây đa, nhiều lớp ký ức
Cây đa đình Hòe Thị hiện nằm ngay bên cổng đình, tạo nên một hình ảnh rất đặc trưng của không gian làng Việt: đình làng, sân đình và cây đa cùng hiện diện trong một tổng thể gắn bó với đời sống cộng đồng. Theo thông tin về di tích, cây có đường kính khoảng 1,6 m, cao 18 m, tán rộng khoảng 20 m, trở thành một dấu mốc dễ nhận biết khi đến đình Hòe Thị.
Điều thú vị là bản thân đình Hòe Thị cũng có một nét kiến trúc khá đặc biệt: không gian đình được để mở, không có cửa ở khu vực chính, chỉ hậu cung có cửa. Theo lời kể của người trông nom di tích, đặc điểm này gắn với truyền thuyết về nơi đóng quân của Phan Tây Nhạc; các lối vào được để ngỏ để quân lính và tướng lĩnh có thể lui tới.
Như vậy, chỉ trong một khoảng không gian rất nhỏ trước đình, người ta có thể bắt gặp nhiều lớp ký ức khác nhau: truyền thuyết về thời Hùng Vương, lịch sử của làng Hòe Thị, đời sống tín ngưỡng cộng đồng và dấu mốc của phong trào cách mạng những năm 1930. Cây đa vì thế không đứng tách rời khỏi di tích, mà nằm trong một mạng lưới ký ức của làng được bồi đắp qua nhiều thời kỳ.
Từ một địa điểm lịch sử đến một “địa chỉ đỏ”
Trong hệ thống các địa điểm gắn với phong trào cách mạng của Hà Nội, cây đa đình Hòe Thị có một đặc điểm khá riêng: không phải một căn nhà, căn hầm hay công trình được xây dựng để phục vụ hoạt động cách mạng, mà chính một cây cổ thụ và không gian làng đã trở thành nơi ghi dấu sự kiện. Cách thức lưu giữ ký ức ấy khiến di tích trở nên gần gũi và trực quan hơn.
Ngày nay, cây đa vẫn được người dân chăm sóc và bảo vệ. Hình ảnh cây đứng trước đình đã trở thành một phần quen thuộc của cảnh quan Hòe Thị, đồng thời được giới thiệu trong các hoạt động quảng bá, số hóa di sản của phường Xuân Phương. Việc kể lại câu chuyện dưới tán cây cũng giúp lịch sử của địa phương được tiếp cận theo một cách gần gũi hơn: không chỉ qua văn bản hay hiện vật, mà qua chính nơi sự kiện từng diễn ra.
Với ý nghĩa đó, cây đa đình Hòe Thị được xác định là di tích cách mạng và địa điểm lưu niệm một sự kiện lịch sử của phong trào cách mạng vùng Phương Canh – Xuân Phương. Đây cũng được xem là một trong những địa chỉ đỏ gắn với truyền thống cách mạng của khu vực phía Tây Hà Nội.
Đến với cây đa đình Hòe Thị, điều đáng nhớ có lẽ không nằm ở sự đồ sộ của một công trình. Đó là cảm giác đứng trước một cây cổ thụ mà dưới tán cây ấy, cách đây gần một thế kỷ, một lá cờ đã được treo lên và trở thành dấu hiệu của một thời kỳ lịch sử mới đang bắt đầu.
Giữa một Xuân Phương hôm nay đang mang diện mạo đô thị hiện đại, cây đa vẫn đứng bên đình như một điểm nối giữa quá khứ và hiện tại. Một thân cây có thể lưu giữ ký ức của cả một cộng đồng; một khoảng sân làng có thể kể câu chuyện về những biến chuyển lớn của lịch sử. Và chính từ những nơi bình dị như thế, lịch sử Hà Nội hiện lên không chỉ trong những công trình lớn, mà còn trong những địa điểm nhỏ bé đã chứng kiến và lưu giữ ký ức của người dân qua thời gian.
