Bộ tượng Di Đà Tam Tôn chùa Thầy là một trong những kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XVII. Với giá trị đặc biệt về lịch sử, mỹ thuật và tín ngưỡng, bộ tượng được đánh giá là bộ tượng Di Đà Tam Tôn bằng gỗ có niên đại sớm nhất hiện còn ở Việt Nam. Năm 2015, hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định vị trí đặc biệt của di sản trong kho tàng mỹ thuật và văn hóa dân tộc.
Bộ tượng hiện được tôn trí tại tòa Tam Bảo, gian giữa điện Thánh của chùa Thầy (Thiên Phúc tự), xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội. Đây là ngôi cổ tự gắn với Thiền sư Từ Đạo Hạnh, được khởi dựng từ thời Lý và là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của vùng xứ Đoài. Theo các nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, bộ tượng được tạo tác vào năm 1607, đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp từ phong cách nghệ thuật thời Mạc sang thời Lê Trung Hưng và trở thành cột mốc quan trọng trong việc xác định niên đại của hệ thống tượng Phật trung đại Việt Nam.
Bộ tượng gồm ba pho tượng được tạc bằng gỗ mít, phủ sơn son thếp vàng, thể hiện Tam vị Bản tôn của Tịnh Độ tông: Đức Phật A Di Đà ở vị trí trung tâm, Bồ tát Quán Thế Âm ở bên trái và Bồ tát Đại Thế Chí ở bên phải. Bố cục cân đối, tạo hình trang nghiêm cùng sự thống nhất trong ngôn ngữ điêu khắc đã tạo nên một chỉnh thể hài hòa, phản ánh trình độ phát triển cao của nghệ thuật tạo tượng Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ XVII.

Pho tượng Đức Phật A Di Đà được tạo tác trong tư thế ngồi kiết già trên tòa sen, gương mặt thanh tĩnh, mái tóc xoắn ốc, tai dài và thân khoác áo cà sa với những nếp gấp mềm mại. Đặc biệt, hệ thống dây anh lạc, các chi tiết trang sức và hình hoa cúc trên nhẫn tay là những yếu tố tạo hình đặc trưng của mỹ thuật cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, góp phần xác định niên đại của tác phẩm.
Hai pho tượng Bồ Tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí được thể hiện với những đặc điểm tạo hình riêng biệt nhưng vẫn thống nhất trong tổng thể. Tượng Quán Thế Âm mang thần thái từ bi, hai tay chắp trước ngực, đầu đội mũ thiên quan trang trí hoa và lá đề, y phục được phủ kín bởi những nếp áo uyển chuyển. Trong khi đó, tượng Đại Thế Chí gây ấn tượng bởi tư thế ngồi tự nhiên với một chân buông thõng, một chân xếp bằng, tạo nên nhịp điệu mềm mại và giàu sức sống. Chi tiết phất trần, mũ thiên quan, chuỗi anh lạc cùng những dải tua ngũ sắc được chạm khắc tinh xảo đã làm nổi bật trình độ kỹ thuật điêu luyện của các nghệ nhân đương thời.
Mặc dù không còn tư liệu ghi chép về danh tính những người trực tiếp tạo tác, bộ tượng được xem là thành quả của các nghệ nhân dân gian xứ Đoài đầu thế kỷ XVII – những người am hiểu sâu sắc quy chuẩn tạo tượng Phật giáo và đạt đến trình độ bậc thầy trong kỹ thuật điêu khắc gỗ, ghép mộng và sơn thếp. Tác phẩm thể hiện sự kế thừa truyền thống tạo tượng thời Mạc, đồng thời mở ra phong cách nghệ thuật đặc trưng của thời Lê Trung Hưng, trở thành chuẩn mực quan trọng trong lịch sử điêu khắc Phật giáo Việt Nam.
Dưới góc độ lịch sử, bộ tượng là tư liệu vật chất quý giá phản ánh sự phục hưng của Phật giáo dưới thời Lê Trung Hưng sau những biến động của thời kỳ Nam - Bắc triều. Niên đại xác định năm 1607 không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử chùa Thầy mà còn là căn cứ khoa học quan trọng trong việc nghiên cứu, phân loại và so sánh hệ thống tượng Phật cổ Việt Nam. Đồng thời, hiện vật góp phần tái hiện diện mạo đời sống tín ngưỡng, mỹ thuật và văn hóa của vùng xứ Đoài trong giai đoạn đầu thế kỷ XVII.
Về phương diện biểu tượng, bộ tượng thể hiện đầy đủ triết lý của Tịnh Độ tông thông qua hình tượng Tam vị Bản tôn. Đức Phật A Di Đà tượng trưng cho cõi Tây Phương Cực Lạc và bản nguyện cứu độ chúng sinh; Bồ tát Quán Thế Âm biểu trưng cho lòng từ bi và sự lắng nghe mọi khổ đau của nhân thế; Bồ tát Đại Thế Chí đại diện cho trí tuệ đưa con người vượt qua vô minh để đạt tới giác ngộ. Những tư tưởng Phật giáo ấy được chuyển tải bằng ngôn ngữ tạo hình mang đậm bản sắc Việt, từ diện mạo hiền hòa của các pho tượng đến những họa tiết trang trí như hoa cúc, lá đề, chuỗi anh lạc và tua ngũ sắc, tạo nên sự dung hòa giữa giáo lý Phật giáo và mỹ cảm truyền thống của người Việt.
Giá trị nổi bật của bộ tượng còn được thể hiện ở trình độ kỹ thuật điêu khắc và nghệ thuật tạo hình. Các nếp áo cà sa được xử lý mềm mại, giàu nhịp điệu; những chi tiết chạm bong, chạm lộng trên chuỗi anh lạc và đồ trang sức cho thấy kỹ năng chế tác tinh xảo của nghệ nhân. Đặc biệt, tư thế ngồi tự nhiên của tượng Đại Thế Chí đã vượt ra khỏi tính đối xứng thường thấy trong nghệ thuật tượng Phật giai đoạn trước, mang đến cảm giác sinh động và gần gũi hơn với con người. Chính những đặc điểm này đã đưa bộ tượng trở thành tư liệu chuẩn mực cho việc nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, kỹ thuật điêu khắc gỗ và nghệ thuật Phật giáo Việt Nam thời trung đại.
Là hạt nhân của không gian thờ tự tại chùa Thầy - di tích quốc gia đặc biệt, bộ tượng Di Đà Tam Tôn góp phần làm nên giá trị nổi bật của một trong những quần thể di tích Phật giáo tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Không chỉ là đối tượng nghiên cứu của giới khảo cổ học, lịch sử mỹ thuật và tôn giáo học, bộ tượng còn là điểm nhấn quan trọng trong hành trình tham quan, chiêm bái của đông đảo tăng ni, Phật tử và công chúng. Trải qua hơn bốn thế kỷ, bảo vật vẫn giữ nguyên giá trị như một minh chứng đặc sắc cho sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật điêu khắc gỗ Việt Nam và sức sống bền vững của di sản Phật giáo trong đời sống văn hóa dân tộc.










