Bàn thờ Phật bằng đá tại chùa Xuân Lũng là một trong những cổ vật tiêu biểu, kết tinh hài hòa giữa kỹ - mỹ thuật dân gian và triết lý Phật giáo sâu sắc. Được tạo tác từ đá xanh, hiện vật cao 1,05 m, rộng 1,23 m, gồm 5 tầng ghép từ 71 phiến đá, bàn thờ không chỉ là một công trình thờ tự mà còn là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, phản ánh trình độ chế tác tinh xảo và tư duy biểu tượng phong phú của người xưa.

Mặt trước bàn thờ Phật bằng đá chùa Xuân Lũng
Trên bề mặt bệ đá, hình ảnh cánh sen cách điệu xuất hiện như mô-típ chủ đạo, gợi liên tưởng đến tòa sen thanh tịnh trong thế giới Phật giáo. Mỗi tầng của bàn thờ đều được chạm khắc công phu với những đề tài trang trí đa dạng. Tầng chân đế mang dáng sập chân quỳ dạ cá đôi, mặt trước và hai bên khắc hoa cúc chìm sắc nét, toát lên vẻ vững chãi mà mềm mại. Ở tầng thứ hai, diềm đá được trang trí bằng cánh sen, đồng thời xuất hiện nhiều đề tài giàu ý nghĩa như cá hóa rồng, sư tử hí cầu, sư tử vờn hoa hải đường và lá bồ đề. Những hình tượng ấy vừa gần gũi vừa huyền ảo, thể hiện ước vọng về công danh, thành đạt, sức mạnh và sự giác ngộ.

Chạm khắc cá hóa rồng
Tầng thứ ba gây ấn tượng đặc biệt với hình tượng Kim Sí Điểu ở bốn góc, biểu trưng cho ánh sáng, lòng dũng cảm và năng lực hộ trì của chư thần trong Phật giáo. Tầng thứ tư tiếp tục nhấn mạnh vẻ đẹp của cánh sen úp trên bốn mặt, còn tầng cao nhất lại được tạo dựng như một bông sen mãn khai với ba lớp cánh sen kép, mỗi cánh điểm hoa văn chấm tròn tượng trưng cho bốn phương, tám hướng. Chính cách xử lý hình khối ấy đã khiến bàn thờ không còn là một nhang án thông thường, mà trở thành hình ảnh thu nhỏ của cõi Phật thanh tịnh.

Hình tượng Garuda góc bàn thờ Phật bằng đá chùa Xuân Lũng
Theo hồ sơ bảo vật quốc gia, hiện vật này được sáng tạo nhằm hiện thực hóa thế giới của chư Phật, đồng thời cho thấy bàn tay tài hoa của nghệ nhân dân gian khi biến những phiến đá xanh thô mộc thành một tòa sen trang nghiêm để đỡ bộ tượng Tam thế. Đây không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật, mà còn là minh chứng cho sự gặp gỡ giữa niềm tin tôn giáo, tư duy thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cư dân vùng đất cổ.
Đặc biệt, bàn thờ Phật bằng đá chùa Xuân Lũng còn được đánh giá là một trong những hiện vật có niên đại sớm ở Việt Nam, với những ghi chép xác định từ năm 1386, đến nay đã trải qua hơn 600 năm lịch sử. Cùng với một số nhang án đá khác được phát hiện tại nhiều ngôi chùa ở Hà Nội và vùng phụ cận, cổ vật này góp phần làm sáng rõ thêm lịch sử nghệ thuật đá thời Trần - đầu Lê sơ, đồng thời mở ra nhiều suy ngẫm về sự phát triển của tín ngưỡng, mỹ thuật và kỹ thuật tạo tác trong lịch sử dân tộc.
Từ một bệ thờ đá, cổ vật ở chùa Xuân Lũng đã vượt lên giá trị của một hiện vật tôn giáo để trở thành chứng nhân văn hóa. Đứng trước tác phẩm ấy, người xem không chỉ cảm nhận được vẻ đẹp của đá, của chạm khắc, mà còn như chạm vào chiều sâu của một thế giới tinh thần nơi nghệ thuật và đức tin cùng hòa quyện trong sự bền vững của thời gian.









