Tượng thần Vishnu Bình Hòa là một trong những kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc đá văn hóa Óc Eo, phản ánh sự phát triển rực rỡ của tín ngưỡng Hindu giáo trên vùng đất Nam Bộ trong khoảng thế kỷ VI–VII. Không chỉ là hiện vật gốc độc bản có giá trị đặc biệt, pho tượng còn là minh chứng quan trọng về sự giao lưu văn hóa giữa vương quốc Phù Nam với các trung tâm nghệ thuật cổ ở khu vực Đông Nam Á, đồng thời góp phần làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai.

Hành trình phát hiện pho tượng cũng đặc biệt như chính giá trị của nó. Năm 1976, trong quá trình khai thác cát dưới lòng sông Đồng Nai tại khu vực Bình Hòa, công nhân Xí nghiệp Khai thác cát Hóa An đã phát hiện phần chân đế cùng hai bàn chân của pho tượng. Đến tháng 2 năm 1977, phần thân tượng tiếp tục được tìm thấy ở độ sâu hơn 20 mét và ghép khớp hoàn toàn với phần chân đế trước đó. Tháng 4 cùng năm, tượng được chuyển giao cho Bảo tàng Đồng Nai để bảo quản và nghiên cứu. Năm 2010, pho tượng được lựa chọn tham gia triển lãm quốc tế "Arts of Ancient Viet Nam – From River Plain to Open Sea" tại Hoa Kỳ, góp phần giới thiệu những giá trị đặc sắc của di sản Việt Nam tới cộng đồng quốc tế.

Được tạc từ sa thạch nguyên khối, tượng thể hiện thần Vishnu trong tư thế đứng thẳng trên bệ hình chữ nhật có chuôi nhọn để cắm sâu vào kiến trúc thờ tự. Dù bốn cánh tay đều đã bị gãy, pho tượng vẫn giữ được tỷ lệ cân đối và hình khối hòan chỉnh. Thần đội mũ trụ, thân để trần, mặc xăm-pốt dài đến đầu gối, thắt lưng buộc gút phía trước. Những thanh chống vốn liên kết với hai bên tai và bệ tượng nay không còn nguyên vẹn, song vẫn cho thấy giải pháp kỹ thuật tinh tế của nghệ nhân trong việc tạo nên một pho tượng tròn độc lập, làm nổi bật vẻ uy nghi và sinh động của hình thể.

Các nhà nghiên cứu xác định pho tượng thuộc phong cách nghệ thuật Phnom Da muộn, niên đại khoảng thế kỷ VI–VII. Đây là phong cách nổi tiếng của nghệ thuật Tiền Ăngkor, đặc trưng bởi hình thể cao lớn, mềm mại, cân đối và giàu tính hiện thực. Với kích thước gần bằng người thật cùng đường nét tạo hình thanh thoát, tượng Vishnu Bình Hòa được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của phong cách này tại Việt Nam. Nhiều học giả còn nhận định pho tượng có mối liên hệ chặt chẽ với tượng Vishnu Toul Da Buon hiện lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Campuchia, phản ánh sự giao lưu nghệ thuật giữa vùng Đồng Nai với không gian văn hóa Phù Nam – Chân Lạp.

Giá trị nổi bật của pho tượng không chỉ nằm ở trình độ tạo hình mà còn ở ý nghĩa lịch sử và tôn giáo. Trong Ấn Độ giáo, Vishnu là vị thần Bảo tồn, một trong ba vị thần tối cao của Tam vị nhất thể cùng với Brahma và Shiva. Với bản tính nhân từ, bảo vệ sự sống và tiêu trừ cái ác, Vishnu trở thành vị thần được tôn thờ rộng rãi trong các cộng đồng chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ ở Đông Nam Á. Việc phát hiện pho tượng tại Đồng Nai cho thấy Vishnu giáo từng giữ vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cư dân văn hóa Óc Eo, đồng thời phản ánh quá trình tiếp nhận và bản địa hóa tư tưởng tôn giáo từ Ấn Độ trên vùng đất Nam Bộ từ rất sớm.

Dưới góc độ mỹ thuật, tượng Vishnu Bình Hòa đánh dấu trình độ phát triển cao của nghệ thuật điêu khắc tượng tròn ở đồng bằng Nam Bộ trong các thế kỷ V–VII. Nghệ nhân đã khéo léo lược giản hệ thống giá đỡ truyền thống để làm nổi bật toàn bộ hình khối của pho tượng, tạo cảm giác cân bằng, thanh thoát và đầy sức sống. Cơ thể mềm mại, tỷ lệ chuẩn xác cùng lối diễn tả giải phẫu tinh tế thể hiện khả năng quan sát và tư duy tạo hình đạt đến trình độ bậc thầy. Đây được xem là một trong những tác phẩm điêu khắc tôn giáo đẹp và hiếm còn lại của văn hóa Óc Eo.

Pho tượng đồng thời là nguồn tư liệu khoa học có giá trị trong nghiên cứu khảo cổ học, lịch sử mỹ thuật và lịch sử tôn giáo Đông Nam Á. Sự hiện diện của tác phẩm góp phần khẳng định sự tồn tại của các trung tâm chế tác tượng quy mô lớn ở khu vực hạ lưu sông Đồng Nai, đồng thời cung cấp những cứ liệu quan trọng về sự lan tỏa của phong cách nghệ thuật Phnom Da trong không gian văn hóa Phù Nam. Qua đó, pho tượng góp phần làm sáng tỏ mạng lưới giao lưu văn hóa, thương mại và tín ngưỡng giữa vùng Nam Bộ với các trung tâm cổ ở Campuchia và khu vực hải đảo Đông Nam Á.

Ngày nay, tượng thần Vishnu Bình Hòa được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Đồng Nai, đồng thời được công nhận là Bảo vật quốc gia nhờ những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và khoa học. Không chỉ là một kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc cổ, pho tượng còn là biểu tượng cho sức sáng tạo của cư dân Óc Eo và cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa diễn ra mạnh mẽ trên vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai hơn một thiên niên kỷ trước. Qua hình tượng vị thần Bảo tồn, bảo vật gửi gắm khát vọng về hòa bình, thịnh vượng và cuộc sống an lành – những giá trị nhân văn vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với con người hôm nay.