Tượng thần Ganesha là một trong những kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa và là hiện vật đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu sự du nhập của Ấn Độ giáo vào Việt Nam. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật, pho tượng đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia. Mỗi lần được lựa chọn tham gia các triển lãm quốc tế, hiện vật đều được định giá bảo hiểm lên tới gần 1 triệu USD, khẳng định vị thế đặc biệt của bảo vật trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Pho tượng được phát hiện năm 1903 tại tháp E5 thuộc Khu đền tháp Mỹ Sơn (Quảng Nam) trong quá trình khảo cứu của các học giả thuộc Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO). Sau khi khai quật, hiện vật được đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng vào năm 1918 và được lưu giữ cho đến ngày nay. Việc di chuyển khỏi Mỹ Sơn từ đầu thế kỷ XX đã vô tình giúp pho tượng tránh khỏi những đợt bom tàn phá khu di tích trong chiến tranh, đặc biệt là cuộc ném bom B-52 năm 1969, khiến nhiều công trình kiến trúc và tác phẩm điêu khắc Chăm bị hủy họai nghiêm trọng.

Được chế tác bằng sa thạch màu xám xanh, tượng cao 95 cm, thể hiện thần Ganesha trong hình tượng mình người đầu voi, đứng thẳng trên bệ vuông với dáng vẻ uy nghi và cân đối. Đây là pho tượng tròn còn tương đối nguyên vẹn, mặc dù hai trong bốn cánh tay đã bị mất một phần. Tay trái chính nâng một chiếc chén Modak – biểu tượng của sự sung túc và trí tuệ – với chiếc vòi voi vươn vào trong chén; tay phải phụ cầm tràng hạt, trong khi các tư liệu khảo cổ đầu thế kỷ XX cho biết hai cánh tay còn lại từng cầm một chiếc rìu nhỏ và một chùm lá cây, những đặc điểm thường gặp ở các tượng Ganesha có niên đại sớm tại khu vực Đông Nam Á.

Trong tín ngưỡng Hindu giáo, Ganesha là vị thần của trí tuệ, sự khởi đầu thuận lợi và hạnh phúc viên mãn. Hình tượng thần xuất hiện rộng khắp Ấn Độ và nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng của văn minh Ấn Độ. Tại Việt Nam, Ganesha được tôn thờ trong văn hóa Chăm Pa và văn hóa Óc Eo, phản ánh quá trình giao lưu văn hóa, tôn giáo giữa Đông Nam Á và tiểu lục địa Ấn Độ từ rất sớm. Pho tượng tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng vì vậy không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là minh chứng tiêu biểu cho sự tiếp biến văn hóa và đời sống tín ngưỡng của vương quốc Chăm Pa.

Giá trị nổi bật nhất của bảo vật nằm ở tính độc bản. Cho đến nay, đây là pho tượng Ganesha duy nhất trong nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa ở Việt Nam được thể hiện trong tư thế đứng. Trong khi các tượng Ganesha khác được phát hiện tại Mỹ Sơn, Trương Xá hay Cẩm Lệ đều ở tư thế ngồi xếp bằng, tác phẩm này mang đến một cách thể hiện hoàn toàn khác biệt cả về bố cục lẫn ngôn ngữ tạo hình. Những chi tiết trang trí trên thân tượng, từ chiếc thắt lưng ba dải bện với khóa hình chữ nhật cho đến mảng da hổ quấn quanh hông được chạm khắc rõ đầu và chân thú, đều có phong cách riêng, không lặp lại trên bất kỳ tượng Ganesha nào khác của nghệ thuật Chăm Pa. Chính những đặc điểm ấy khẳng định đây là hiện vật nguyên gốc, độc bản và có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Chăm.

Về phương diện nghệ thuật, pho tượng phản ánh trình độ điêu khắc bậc cao của các nghệ nhân Chăm ở giai đọan đầu. Tỷ lệ cơ thể cân đối, khối tượng khỏe khoắn cùng kỹ thuật xử lý chất liệu sa thạch tinh tế tạo nên một hình tượng vừa uy nghiêm vừa gần gũi. Các đường nét chạm khắc mềm mại nhưng dứt khóat, kết hợp hài hòa giữa tinh thần tôn giáo và tư duy tạo hình bản địa, góp phần tạo nên một trong những hình tượng Ganesha đặc sắc nhất của nghệ thuật Đông Nam Á.

Hiện nay, tượng thần Ganesha được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Trước khi được công nhận là Bảo vật quốc gia, hiện vật nhiều lần được lựa chọn đại diện cho di sản văn hóa Việt Nam tham gia các triển lãm quốc tế lớn. Năm 2005, pho tượng được trưng bày tại Bảo tàng Quốc gia Nghệ thuật Châu Á Guimet (Paris, Pháp) với giá trị bảo hiểm 800.000 USD; năm 2014, tiếp tục được giới thiệu tại Bảo tàng Metropolitan (New York, Hoa Kỳ) với mức bảo hiểm tương đương. Những lần xuất hiện trên trường quốc tế không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của bảo vật, mà còn góp phần giới thiệu tinh hoa nghệ thuật Chăm Pa đến công chúng tòan cầu.

Trải qua hơn một thiên niên kỷ lịch sử và vượt qua những biến động của thời gian cũng như chiến tranh, tượng thần Ganesha vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Không chỉ là một kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa, pho tượng còn là minh chứng sinh động cho sự giao thoa giữa các nền văn minh, phản ánh trình độ sáng tạo của nghệ nhân Chăm và sức sống bền bỉ của di sản văn hóa Việt Nam trong dòng chảy lịch sử.