Tượng Phật Sơn Thọ – Trà Vinh là tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu gắn với văn hóa Óc Eo và quá trình phát triển của Phật giáo ở Nam Bộ vào khoảng thế kỷ VI–VII. Không chỉ phản ánh trình độ chế tác đá đạt mức cao, pho tượng còn là chứng tích vật chất quan trọng về sự giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa cư dân Nam Bộ với Ấn Độ, Đông Nam Á và các trung tâm văn hóa đương thời. Qua hình tượng Đức Phật, hiện vật góp phần nhận diện diện mạo đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và các mối quan hệ giao thương của vùng đất Nam Bộ trong thời kỳ cổ đại.

Hiện vật có tên gọi Tượng Phật Sơn Thọ – Trà Vinh, được xác định có niên đại khỏang thế kỷ VI–VII, thuộc giai đọan phát triển của văn hóa Óc Eo. Theo tên gọi, tác phẩm có nguồn gốc liên quan đến khu vực Sơn Thọ, tỉnh Trà Vinh. Hiện nay, pho tượng được quản lý, lưu giữ và nghiên cứu tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Theo thông tin hiện có, hình ảnh hiện vật từng xuất hiện trong hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia; tuy nhiên, chưa có đủ căn cứ để xác định quyết định công nhận chính thức, do đó không nên khẳng định hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Được tạo tác từ đá sa thạch, pho tượng có kích thước cao 59 cm, rộng 25 cm, dày 24 cm và trọng lượng khoảng 80 kg. Đức Phật được thể hiện trong tư thế ngồi trên bệ hình thang nhiều tầng, hai chân buông thõng và đặt song song trên một bệ bán khuyên. Phía trước bệ là phần trang trí giống một tấm thảm mỏng với hoa văn chạm khắc rủ xuống, tạo nên sự cân bằng giữa hình khối tượng và phần đế.

Khuôn mặt tượng mang vẻ tròn đầy, thanh tú với những đường nét được diễn tả tinh tế. Các lọn tóc xoắn ốc lớn quy tụ về nhục kế tạo thành một khối nổi trên đỉnh đầu. Trán rộng, gờ mày thanh, mắt khép hờ, sống mũi cao và đôi môi được tạo hình rõ nét, đặc biệt môi dưới chia thành hai thùy tạo nên nét cười nhẹ, an tĩnh. Đôi tai cong, dày với dái tai kéo dài – những đặc điểm thường gặp trong hình tượng Phật giáo, đồng thời góp phần tạo nên vẻ uy nghiêm và tính thiêng của nhân vật.

Trang phục được thể hiện theo lối ước lệ, ôm sát cơ thể, làm nổi bật cấu trúc hình thể và phần ngực cường tráng. Áo chòang hở vai phải được diễn tả bằng đường gờ chéo chạy trước ngực và vòng ra phía sau. Phần tà áo buông xuống thành những nếp gấp cân đối trên mặt trước của bệ, tạo nên sự chuyển tiếp mềm mại giữa thân tượng và phần đế. Cách xử lý khối và đường nét cho thấy sự am hiểu về tỷ lệ cơ thể cũng như khả năng kiểm sóat chất liệu đá của nghệ nhân.

Về phương diện lịch sử, Tượng Phật Sơn Thọ – Trà Vinh là nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu văn hóa Óc Eo và lịch sử Nam Bộ thời cổ đại. Sự hiện diện của hình tượng Phật giáo tại khu vực này cho thấy quá trình du nhập, phát triển và bản địa hóa của Phật giáo trong không gian văn hóa Óc Eo và hậu Óc Eo. Đồng thời, tác phẩm cung cấp những cứ liệu trực quan để tìm hiểu mạng lưới giao lưu văn hóa và thương mại giữa Nam Bộ với Ấn Độ và các khu vực khác của Đông Nam Á trong bối cảnh các tuyến giao thương đường biển ngày càng phát triển.

Ở phương diện văn hóa, pho tượng phản ánh quá trình tiếp biến linh hoạt giữa những yếu tố văn hóa ngoại sinh và nền tảng tín ngưỡng bản địa. Phật giáo khi hiện diện tại Nam Bộ không đơn thuần được tiếp nhận nguyên dạng, mà được chuyển hóa thông qua tư duy thẩm mỹ và kỹ thuật của cộng đồng cư dân địa phương. Sự dung hợp này góp phần hình thành một diện mạo nghệ thuật Phật giáo mang những đặc trưng riêng của vùng đất Óc Eo – nơi từng giữ vị trí quan trọng trong mạng lưới giao lưu của khu vực Đông Nam Á.

Giá trị nổi bật của tác phẩm còn nằm ở nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật chế tác đá. Những đường nét khuôn mặt, mái tóc, trang phục và các chi tiết trên bệ được xử lý với độ chính xác cao, thể hiện trình độ điêu khắc phát triển. Phong cách tạo hình của pho tượng cho thấy sự giao thoa giữa nhiều nguồn ảnh hưởng nghệ thuật, trong đó có những yếu tố liên hệ với nghệ thuật Ấn Độ, Môn và Champa. Tuy nhiên, các yếu tố ngoại lai không được sao chép máy móc mà được nghệ nhân bản địa tiếp nhận, điều chỉnh và sáng tạo trên nền tảng kỹ thuật riêng.

Tượng Phật Sơn Thọ – Trà Vinh vì thế không chỉ có giá trị như một tác phẩm điêu khắc tôn giáo, mà còn là chứng tích của một không gian văn hóa rộng lớn, nơi tín ngưỡng, nghệ thuật và giao thương cùng vận động. Qua một pho tượng đá có niên đại hơn một thiên niên kỷ, có thể nhận diện những dấu vết của quá trình giao lưu giữa các nền văn minh và khả năng sáng tạo của cư dân Nam Bộ trong việc hình thành một diện mạo nghệ thuật Phật giáo giàu bản sắc.