Tượng Phật gỗ Giồng Xoài là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc thuộc văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ IV–VI. Được tạo tác từ gỗ sao bản địa với kích thước lớn, pho tượng không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy tạo hình của cư dân Nam Bộ cổ, mà còn là tư liệu vật chất quan trọng về quá trình du nhập, giao lưu và bản địa hóa Phật giáo tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, Tượng Phật gỗ Giồng Xòai được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020. Hiện vật mang số đăng ký BTAG 5613/G và hiện được lưu giữ, bảo quản tại Bảo tàng tỉnh An Giang.

Pho tượng có chiều cao 270 cm, được tạc từ một khối gỗ sao lớn và đặt trên bệ hình trụ tròn không trang trí. Hình tượng Đức Phật được thể hiện trong tư thế đứng thẳng, tạo cảm giác trang nghiêm và vững chãi. Trải qua thời gian dài, tượng đã chịu những tác động đáng kể của môi trường và quá trình phong hóa; tay phải bị gãy sát vai, tay trái mất phần bàn tay. Tuy nhiên, những đặc điểm cơ bản của hình tượng vẫn được nhận diện rõ nét.

Khuôn mặt tượng có hình vuông, cằm rộng và khỏe, tạo nên một diện mạo vừa uy nghi vừa mang những đặc điểm tạo hình riêng. Mái tóc được thể hiện bằng những lọn xoăn, búi cao theo hình trôn ốc, nhọn dần về phía đỉnh đầu. Tượng khoác áo cà sa phủ từ vai trái xuống đến gót chân. Mặc dù nhiều phần bề mặt đã bị nứt vỡ và phong hóa, dấu vết của vạt áo vắt qua tay trái, các nếp áo giữa hai chân và phần áo phủ kín nửa thân phải vẫn còn nhận thấy, góp phần làm rõ cấu trúc và tư thế của pho tượng.

Giá trị lịch sử của Tượng Phật gỗ Giồng Xoài trước hết nằm ở quy mô và sự hiện diện của một hình tượng Phật giáo bằng gỗ được tạo tác từ thời kỳ Óc Eo. Pho tượng là nguồn tư liệu vật chất quan trọng, góp phần minh chứng cho sự phát triển của Phật giáo trong không gian văn hóa Phù Nam và sự hiện diện của các dòng tư tưởng, tôn giáo có nguồn gốc từ bên ngoài tại Nam Bộ cổ. Qua đó, hiện vật mở ra những nghiên cứu về mạng lưới giao lưu văn hóa giữa khu vực Đông Nam Á và tiểu lục địa Ấn Độ, cũng như quá trình hình thành những diện mạo riêng của Phật giáo tại vùng đất này.

Ở phương diện văn hóa, pho tượng cho thấy sự kết hợp giữa những nguyên tắc tạo hình Phật giáo có nguồn gốc Ấn Độ với khả năng thích ứng của nghệ thuật bản địa. Việc sử dụng gỗ sao – một loại vật liệu sẵn có trong môi trường tự nhiên Nam Bộ – cùng những đặc điểm riêng trong cách tạo hình khuôn mặt và cơ thể cho thấy quá trình tiếp nhận không đơn thuần là sự sao chép, mà đã diễn ra thông qua quá trình lựa chọn, điều chỉnh và bản địa hóa. Tượng vì thế trở thành một minh chứng trực quan cho sự hình thành và phát triển của một không gian văn hóa Phật giáo mang sắc thái riêng ở Nam Bộ cổ.

Về giá trị mỹ thuật và kỹ thuật, kích thước đồ sộ của pho tượng đặt ra những yêu cầu đặc biệt về khả năng xử lý khối gỗ lớn, tổ chức hình thể và kiểm sóat tỷ lệ không gian. Việc tạo tác một hình tượng Phật cao tới 2,7 m từ gỗ sao cho thấy trình độ thủ công đáng kể của nghệ nhân Óc Eo, đồng thời phản ánh năng lực tổ chức lao động và kỹ thuật chế tác của cộng đồng đương thời. Chính quy mô hiếm gặp cùng chất liệu hữu cơ đặc thù đã làm cho hiện vật trở thành một trường hợp có giá trị trong nghiên cứu lịch sử kỹ thuật và nghệ thuật điêu khắc Nam Bộ cổ.

Sự tồn tại của một tác phẩm gỗ có niên đại hàng nghìn năm cũng mang ý nghĩa đặc biệt đối với khoa học bảo tồn. Trong điều kiện môi trường ngập nước và yếm khí tại một số khu vực Nam Bộ, quá trình phân hủy của vật liệu hữu cơ có thể diễn ra chậm hơn, tạo điều kiện để những tác phẩm bằng gỗ được bảo lưu qua thời gian. Vì vậy, Tượng Phật gỗ Giồng Xoài không chỉ có giá trị về nghệ thuật và lịch sử mà còn là đối tượng nghiên cứu quan trọng đối với lĩnh vực khảo cổ học và bảo quản di sản hữu cơ.

Tại Bảo tàng tỉnh An Giang, Tượng Phật gỗ Giồng Xòai giữ vị trí quan trọng trong hệ thống hiện vật phản ánh văn hóa Óc Eo. Cùng với các di tích và hiện vật khảo cổ khác trong khu vực, pho tượng góp phần khẳng định vai trò của An Giang trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Óc Eo ở Việt Nam. Đối với công chúng, hiện vật không chỉ giúp hình dung rõ hơn diện mạo nghệ thuật và đời sống tín ngưỡng của cư dân Nam Bộ cổ, mà còn gợi mở những câu hỏi về hành trình của một tôn giáo từ không gian Ấn Độ đến vùng đất phương Nam và cách cư dân bản địa tiếp nhận, chuyển hóa để tạo nên những biểu hiện văn hóa riêng.

Qua hình hài khổng lồ được tạo tác từ một thân gỗ, Tượng Phật gỗ Giồng Xoài lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ giao lưu văn hóa rộng mở. Pho tượng vì thế không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật cổ, mà còn là chứng tích về sự vận động, tiếp biến và sáng tạo của con người trong lịch sử văn hóa Nam Bộ.