Tượng Mẫu Âu Cơ là một tác phẩm tượng thờ bằng gỗ mít có niên đại thế kỷ XIX, hiện được gìn giữ và phụng thờ tại Khu di tích lịch sử quốc gia Đền Mẫu Âu Cơ, xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ. Với giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và nghệ thuật tạo hình, pho tượng đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020.

Được đặt trang trọng tại hậu cung của chính điện, tượng Mẫu Âu Cơ giữ vị trí trung tâm trong không gian thờ tự của di tích. Tác phẩm thể hiện Quốc Mẫu trong tư thế ngồi uy nghi trên bệ kỳ lân phủ phục, đặt trong ngai vàng. Hai tay Mẫu đặt trên đầu gối, các ngón tay kết ấn; gương mặt biểu hiện nét hiền từ, thanh thóat nhưng vẫn tóat lên vẻ tôn nghiêm và quyền qúy. Sự kết hợp giữa tư thế, thần thái và hệ thống trang sức, phục sức tạo nên hình tượng một vị Quốc Mẫu vừa gần gũi, nhân từ, vừa mang phẩm chất cao qúy của bậc đứng đầu cộng đồng.

Pho tượng có chiều cao tổng thể 149 cm, gồm phần tượng cao 102 cm và ngai, bệ đỡ cao 46 cm. Tác phẩm được tạo tác từ gỗ mít – loại chất liệu quen thuộc trong nghệ thuật điêu khắc tượng thờ truyền thống Việt Nam. Toàn bộ hình tượng được xử lý với kỹ thuật chạm khắc và sơn son thếp vàng công phu. Nổi bật trên tượng là chiếc vương miện ba lớp với các mô típ hồi văn, hạt xoàn, vân mây, hoa cúc và cánh sen. Phía trên là búi tóc cao được che bởi tấm che tóc chạm hình lá đề. Trang phục gồm hai lớp áo, trong đó áo ngoài được trang trí bằng hình đôi phượng chầu chữ “Thọ” cùng các mô típ vân mây, thếp vàng trên nền đỏ tía. Những chi tiết này tạo nên một tổng thể vừa lộng lẫy, vừa trang nghiêm, phù hợp với vị thế đặc biệt của nhân vật được thờ phụng.

Về giá trị lịch sử, tượng Mẫu Âu Cơ là nguồn sử liệu vật chất đặc biệt gắn với truyền thuyết “Con Rồng Cháu Tiên”, một trong những huyền thoại cội nguồn quan trọng nhất trong ký ức văn hóa của người Việt. Hình tượng Quốc Mẫu Âu Cơ được lưu truyền và tôn kính qua nhiều thế hệ, trở thành biểu tượng của nguồn gốc chung, tình đoàn kết và ý thức cộng đồng. Pho tượng thế kỷ XIX vì vậy không chỉ phản ánh thực hành tín ngưỡng đương thời mà còn cho thấy quá trình tiếp nối, củng cố và tái hiện ký ức về cội nguồn dân tộc trong xã hội truyền thống.

Đặc biệt, tượng Mẫu Âu Cơ mang một đặc điểm tạo hình và biểu tượng khác biệt so với hệ thống tượng Mẫu phổ biến trong tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ. Thay vì hình thức một vị Mẫu ngự trong điện thờ theo mô thức quen thuộc, Mẫu Âu Cơ được thể hiện trong ngai vàng, trên bệ kỳ lân, với phong thái đường bệ của một bậc đế vương. Sự kết hợp giữa hình tượng ngai vàng, kỳ lân, phượng, chữ “Thọ”, hoa sen và lá đề tạo nên một hệ thống biểu tượng phong phú, trong đó dấu ấn của tín ngưỡng dân gian hòa quyện với các yếu tố Phật giáo và Nho giáo. Đây là biểu hiện sinh động của truyền thống dung hợp văn hóa và tư tưởng “Tam giáo đồng nguyên” trong đời sống tinh thần của người Việt.

Xét về nghệ thuật, pho tượng cho thấy trình độ cao của kỹ thuật điêu khắc và sơn son thếp vàng truyền thống. Hình khối được xử lý cân đối, tỷ lệ cơ thể hài hòa; đường nét khuôn mặt mềm mại, thanh tú; các chi tiết trên vương miện và trang phục được chạm khắc tỉ mỉ, chính xác. Sự tương phản giữa sắc vàng và nền đỏ tía, dù đã trầm xuống theo thời gian, vẫn tạo nên vẻ đẹp cổ kính, sâu lắng và trang nghiêm. Qua đó, tác phẩm cho thấy sự giao thoa giữa mỹ thuật dân gian và những chuẩn mực tạo hình mang tính cung đình trong nghệ thuật tượng thờ Việt Nam thế kỷ XIX.

Trong không gian di sản của Đền Mẫu Âu Cơ, pho tượng không đơn thuần là một hiện vật nghệ thuật mà còn là "hạt nhân thiêng" của tòan bộ quần thể thờ tự. Hình tượng Quốc Mẫu là điểm hội tụ của ký ức cộng đồng, tín ngưỡng thờ cội nguồn và thực hành văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Trong các dịp lễ hội và hành hương, pho tượng trở thành tâm điểm của họat động chiêm bái, góp phần duy trì sức sống của di tích và củng cố vị thế của Phú Thọ trong không gian văn hóa cội nguồn của dân tộc.

Từ một tác phẩm tượng thờ thế kỷ XIX, tượng Mẫu Âu Cơ mở ra những nhận thức rộng hơn về cách người Việt hình dung, tôn vinh và truyền trao ký ức về nguồn cội. Pho tượng vì thế không chỉ có giá trị ở hình thức nghệ thuật độc đáo, mà còn là biểu tượng vật chất của một ký ức văn hóa được gìn giữ qua thời gian – nơi niềm tin, lịch sử và ý thức về cộng đồng cùng hội tụ trong một hình tượng thiêng liêng.