Tranh "Gióng" của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm (1922–2016), sáng tác năm 1990, là tác phẩm tiêu biểu trong hành trình tìm tòi, nghiên cứu của ông về hình tượng người anh hùng trong truyền thống văn hóa Việt Nam. Với sự kết hợp giữa chất liệu sơn mài truyền thống, hệ thống mô típ mỹ thuật Đông Sơn và ngôn ngữ tạo hình hiện đại, tác phẩm thể hiện rõ quan niệm sáng tác của Nguyễn Tư Nghiêm trong việc tìm kiếm những giá trị mới từ nguồn mạch văn hóa dân tộc.

Tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017. Trước đó, ngay trong năm sáng tác, "Gióng" đã được trao Giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật Tòan quốc lần thứ XIV và được tuyển chọn vào bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Hiện nay, tác phẩm được lưu giữ và bảo quản tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội.

Tranh có kích thước 90 × 120,3 cm, được thực hiện trên chất liệu sơn mài truyền thống. Nguyễn Tư Nghiêm sử dụng sơn ta cùng các vật liệu màu truyền thống như son, đen, nâu cánh gián, vàng thếp và trắng, tạo nên bề mặt có chiều sâu đặc trưng của nghệ thuật sơn mài Việt Nam. Việc sử dụng chất liệu truyền thống kết hợp với phương pháp tạo hình hiện đại góp phần tạo nên diện mạo vừa cổ kính, vừa giàu tính cách tân cho tác phẩm.

Hình tượng trung tâm là Thánh Gióng cưỡi ngựa, được cô đọng thành một khối hình khỏe khoắn, mạnh mẽ và giàu tính biểu tượng. Nhân vật và con ngựa cùng chuyển động về phía bên phải, tạo nên một hướng vận động thống nhất trong toàn bộ bố cục. Các mảng hình được tổ chức chặt chẽ, kết hợp giữa đường thẳng, đường cong và những hình khối cách điệu, tạo cảm giác chuyển động mà vẫn duy trì sự cân bằng thị giác.

Một trong những đặc điểm nổi bật của "Gióng" là hệ thống hoa văn mang dấu ấn văn hóa Đông Sơn được sử dụng để cấu trúc hình thể nhân vật. Các mô típ như vòng tròn tiếp tuyến, răng cưa, chữ S gấp khúc, giao long kết đôi và những hình thức trang trí trên đồ đồng Đông Sơn được chuyển hóa vào cơ thể, trang phục và vũ khí của người anh hùng. Qua đó, Thánh Gióng hiện lên không chỉ như một nhân vật của truyền thuyết, mà còn như sự kết tinh của ký ức văn hóa và sức mạnh cộng đồng được truyền qua nhiều thế hệ.

Giá trị lịch sử của tác phẩm gắn với quá trình sáng tác và tìm tòi lâu dài của Nguyễn Tư Nghiêm. Từ những năm 1970, đặc biệt sau khi có cơ hội tiếp cận nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian thế kỷ XVII, ông ngày càng quan tâm đến việc khai thác vốn hình tượng và ngôn ngữ tạo hình truyền thống. Trong mạch sáng tác đó, hình tượng Gióng trở thành một chủ đề quan trọng, qua đó họa sĩ tìm cách diễn giải lại truyền thuyết dân gian bằng ngôn ngữ hội họa hiện đại.

Ở phương diện văn hóa và biểu tượng, "Gióng" thể hiện sự đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa ký ức lịch sử và sáng tạo nghệ thuật đương đại. Nguyễn Tư Nghiêm không tái hiện câu chuyện Thánh Gióng theo lối minh họa mà chắt lọc những yếu tố cốt lõi của hình tượng để xây dựng một biểu tượng về sức mạnh và tinh thần tự cường của cộng đồng. Hệ thống hoa văn Đông Sơn trên cơ thể người và ngựa gợi liên tưởng đến một tầng văn hóa lâu đời, trong khi hình ảnh người tráng sĩ vươn mình về phía trước tạo nên cảm giác về sức mạnh, chuyển động và khát vọng vươn lên.

Đáng chú ý, việc đưa những mô típ trên đồ đồng Đông Sơn vào cấu trúc hình thể đã tạo nên một mối liên hệ trực tiếp giữa huyền thọai Gióng và di sản văn hóa cổ đại. Hình ảnh rìu đồng, các mô típ giao long cùng hệ thống hoa văn hình học không chỉ có chức năng trang trí mà còn góp phần tạo nên ngôn ngữ biểu tượng đặc trưng của tác phẩm. Qua cách xử lý này, những dấu tích của quá khứ được tái hiện trong một hình thức nghệ thuật mới, giúp truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống mỹ thuật hiện đại.

Rìu đồng với hoa văn người và động vật cách điệu

Về giá trị mỹ thuật, "Gióng" cho thấy rõ khả năng kết hợp giữa nghệ thuật dân gian, mỹ thuật cổ truyền Việt Nam và những phương pháp tạo hình hiện đại mà Nguyễn Tư Nghiêm theo đuổi. Những đường nét khúc chiết, các mảng hình kỷ hà và bố cục cô đọng tạo nên một hình tượng vừa mạnh mẽ, vừa có tính trang trí cao. Chất liệu sơn mài truyền thống, qua cách xử lý của họa sĩ, không chỉ đóng vai trò là phương tiện vật chất mà trở thành một thành tố quan trọng trong việc tạo dựng không gian và chiều sâu thẩm mỹ của tác phẩm.

Qua "Gióng", Nguyễn Tư Nghiêm đã cho thấy một hướng tiếp cận đặc biệt đối với nghệ thuật dân tộc: không sao chép quá khứ mà chuyển hóa những giá trị của quá khứ bằng tư duy tạo hình mới. Chính sự gặp gỡ giữa hình tượng truyền thuyết, mỹ thuật Đông Sơn, nghệ thuật dân gian và ngôn ngữ hiện đại đã tạo nên diện mạo riêng cho tác phẩm, đồng thời góp phần khẳng định khả năng đổi mới của hội họa sơn mài Việt Nam.

Hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, *Gióng* là một trong những tác phẩm có vị trí quan trọng trong bộ sưu tập mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Tác phẩm không chỉ góp phần giới thiệu thành tựu nghệ thuật của Nguyễn Tư Nghiêm mà còn mở ra cách tiếp cận trực quan đối với mối quan hệ giữa di sản văn hóa truyền thống và nghệ thuật hiện đại. Năm 2013, tác phẩm từng được giới thiệu tại Bảo tàng Khảo cổ học và Nhân chủng học thuộc Đại học Cambridge, Vương quốc Anh, trong khuôn khổ hoạt động kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Vương quốc Anh, qua đó góp phần quảng bá những giá trị đặc sắc của mỹ thuật Việt Nam đến công chúng quốc tế.