Tòa Cửu phẩm Liên hoa tại chùa Bút Tháp là một kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII. Không chỉ là một công trình mang giá trị đặc biệt về lịch sử, mỹ thuật và tín ngưỡng, bảo vật còn phản ánh sự phát triển rực rỡ của Phật giáo trong thời kỳ Lê Trung Hưng, đồng thời là minh chứng cho trình độ kỹ thuật chế tác gỗ và tư duy biểu tượng đạt đến đỉnh cao của nghệ nhân Việt Nam. Với những giá trị nổi bật đó, hiện vật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31 tháng 12 năm 2020.

Chùa Bút Tháp (tên chữ Ninh Phúc tự) tọa lạc tại thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, bên hữu ngạn sông Đuống. Đây là một trong những ngôi chùa cổ có quy mô lớn và được bảo tồn nguyên vẹn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ, nổi tiếng với kiến trúc kiểu “nội công ngọai quốc”, gồm hệ thống Tam quan, Gác chuông, Tam Bảo, Tích Thiện am, Hậu đường, Phủ thờ, hành lang và nhiều công trình phụ trợ. Trong tổng thể kiến trúc ấy, Tích Thiện am giữ vị trí trung tâm, nơi tôn trí Tòa Cửu phẩm Liên hoa – điểm nhấn đặc sắc về nghệ thuật và tư tưởng Phật giáo của tòan bộ di tích.

Tòa Cửu phẩm Liên hoa được khởi dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVII. Hiện nay, đây là một trong ba tòa Cửu phẩm Liên hoa bằng gỗ còn tồn tại ở Việt Nam, cùng với các hiện vật tại chùa Giám (Hải Dương) và chùa Động Ngọ (Hải Dương). Sự tồn tại của ba bảo vật này không chỉ phản ánh sự hưng thịnh của nghệ thuật Phật giáo thời Hậu Lê mà còn cho thấy dấu ấn sâu đậm của dòng Thiền Trúc Lâm trong không gian văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Được chế tác hoàn toàn bằng gỗ, tòa tháp có cấu trúc tám mặt, chín tầng, tượng trưng cho tám phương của cõi Phật và chín bậc vãng sinh trong giáo lý Tịnh độ. Toàn bộ công trình được thiết kế theo dạng tháp quay, vừa là một pháp khí đặc biệt trong nghi lễ Phật giáo, vừa là một công trình điêu khắc có giá trị nghệ thuật đặc sắc. Theo quan niệm Mật tông, mỗi vòng quay của tháp tương ứng với hàng triệu lần trì tụng kinh kệ, thể hiện khát vọng hướng con người đến sự giác ngộ và giải thoát.

Giá trị nghệ thuật của bảo vật được thể hiện nổi bật qua hệ thống phù điêu và tượng Phật được chạm khắc dày đặc trên toàn bộ tám mặt của tháp. Các đề tài như "Hoa tạng thế giới", "Sa bà thế giới", "Thích Ca thuyết pháp", "A Di Đà thuyết pháp", "Điểu thụ diễn pháp", "Thất trùng bảo thụ", "Thất bảo liên trì", "Tín thụ tác lễ", "Cực Lạc thế giới", cùng hình tượng các vị Tổ sư, Bồ Tát và chư Phật được bố cục chặt chẽ, hài hòa. Từ tầng một đến tầng chín, hệ thống hình tượng vừa phản ánh giáo lý nhà Phật, vừa tái hiện hành trình tu tập và con đường dẫn tới cõi Cực Lạc của Đức Phật A Di Đà.

Hình tượng Phật giáo trong các họa tiết điêu khắc được sơn son thiếp vàng

Các mảng chạm được thực hiện với kỹ thuật đục chạm bong, chạm nổi và chạm lộng đạt đến trình độ điêu luyện. Hình tượng nhân vật, cây cối, mây nước và kiến trúc được thể hiện cân đối, giàu chiều sâu, kết hợp cùng lớp sơn son thếp vàng tạo nên vẻ trang nghiêm và rực rỡ cho toàn bộ công trình. Giá trị thẩm mỹ của tòa tháp không chỉ nằm ở sự tinh xảo của từng chi tiết mà còn ở khả năng tổ chức không gian và ngôn ngữ tạo hình thống nhất, phản ánh đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ Việt Nam thế kỷ XVII.

Cách chạm đục tinh xảo, ngẫu hứng, bố cục người và cảnh vật như bức họa hoàn hảo

Bên cạnh giá trị mỹ thuật, Tòa Cửu phẩm Liên hoa còn mang ý nghĩa đặc biệt về lịch sử và tín ngưỡng. Theo các thư tịch cổ, hình thức tháp quay đã xuất hiện từ thời Trần và gắn với truyền thống Thiền phái Trúc Lâm. Mặc dù công trình nguyên thủy không còn tồn tại, tòa tháp hiện nay vẫn kế thừa tư tưởng và biểu tượng của truyền thống ấy, trở thành hiện thân sinh động cho sự tiếp nối của văn hóa Phật giáo Việt Nam qua nhiều thế kỷ.

Là bộ phận trung tâm trong không gian thờ tự của chùa Bút Tháp – một di tích kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu của thời Lê Trung Hưng – Tòa Cửu phẩm Liên hoa giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật dân tộc. Bảo vật không chỉ là minh chứng cho trình độ chế tác và tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân Việt Nam thế kỷ XVII, mà còn là nguồn tư liệu qúy giá phục vụ nghiên cứu về kiến trúc, điêu khắc, biểu tượng học và lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Ngày nay, giữa không gian cổ kính của chùa Bút Tháp, Tòa Cửu phẩm Liên hoa vẫn giữ nguyên giá trị thiêng liêng và sức hấp dẫn nghệ thuật. Trải qua hàng trăm năm, bảo vật không chỉ là biểu tượng tiêu biểu của di sản văn hóa Bắc Ninh mà còn là một trong những thành tựu xuất sắc nhất của nghệ thuật Phật giáo Việt Nam, góp phần khẳng định vị thế của mỹ thuật truyền thống trong dòng chảy di sản văn hóa dân tộc.