Thanh đại long đao của Thái tổ Mạc Đăng Dung là một hiện vật quân sự đặc biệt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI, gắn liền với sự nghiệp của vị Hoàng đế khai sáng vương triều Mạc. Không chỉ là binh khí từng theo Mạc Đăng Dung chinh chiến và lập nên nhiều chiến công, thanh đao còn là biểu tượng của quyền lực quân sự, tinh thần thượng võ và những biến động chính trị trong giai đoạn chuyển tiếp giữa hai triều Lê Sơ và Mạc. Trải qua gần năm thế kỷ lưu lạc và gìn giữ, hiện vật ngày nay được xem là một trong những di vật quân sự quý hiếm còn tồn tại của chế độ quân chủ Việt Nam.

Thanh đại long đao hiện được lưu thờ tại Khu tưởng niệm Vương triều Mạc, thôn Cổ Trai, xã Ngũ Đoan, thành phố Hải Phòng – quê hương của Mạc Đăng Dung. Hiện vật có chiều dài 2,55 m, nặng 25,6 kg, được rèn bằng sắt với kích thước đồ sộ, thể hiện đặc trưng của dòng binh khí đại đao sử dụng trong chiến trận. Điểm nổi bật của bảo vật là phần chuôi lưỡi đao được tạo hình đầu rồng há miệng ngậm lấy thân đao, một chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng về quyền uy và sức mạnh của bậc đế vương.

Khâu đao tạo tác hình linh vật Nhai Tí (hay còn gọi Nhái Xế), đầu giống rồng, thân có vẩy, miệng há rộng làm bệ đỡ lưỡi đao, răng nanh nhô ra ngoài...

Theo sử liệu và truyền thống của dòng họ Mạc, thanh đại long đao là binh khí gắn bó với Mạc Đăng Dung (1483–1541) từ những năm đầu lập nghiệp. Chính với thanh đao này, ông đã giành ngôi vị Đô lực sĩ trong khoa thi tuyển võ tại Giảng Võ đường dưới triều Lê Sơ, mở đầu con đường binh nghiệp. Trong nhiều năm chinh chiến, thanh đại long đao luôn theo ông trên chiến trường, góp phần vào những chiến thắng trong các cuộc dẹp loạn, củng cố quyền lực triều đình và đưa Mạc Đăng Dung từ một võ quan trở thành Thái sư, rồi lên ngôi Hoàng đế năm 1527, khai sáng vương triều Mạc.

Sau khi truyền ngôi cho Mạc Đăng Doanh, Thái tổ Mạc Đăng Dung trao lại thanh đại long đao như một biểu tượng của quyền lực và chính thống vương triều. Khi nhà Mạc thất thủ tại Thăng Long năm 1592, hậu duệ họ Mạc đã bí mật đưa bảo vật rời khỏi Dương Kinh nhằm tránh sự truy lùng của chính quyền đương thời. Trải qua nhiều thế hệ lưu giữ trong dòng họ Phạm gốc Mạc tại vùng Thiên Trường (Nam Định), thanh đao tiếp tục được xem là linh vật của tổ tiên và được bảo quản cẩn trọng giữa những biến động của lịch sử.

Theo gia phả và truyền thống dòng họ, trong thời vua Minh Mạng, để tránh nguy cơ bị chiếm đoạt trong các cuộc nổi dậy, thanh đại long đao được chôn giấu dưới lòng đất. Hiện vật sau đó thất lạc trong nhiều thập kỷ trước khi được phát hiện trở lại vào năm 1938 tại khu vực gò Con Hỏa, gần từ đường họ Phạm ở làng Ngọc Tỉnh, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Dù đã chịu tác động mạnh của quá trình ôxy hóa sau nhiều năm chôn dưới đất, thanh đao vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn hình dáng ban đầu. Đến năm 2010, sau hơn bốn thế kỷ xa quê, bảo vật được hậu duệ họ Mạc và họ Phạm gốc Mạc long trọng cung rước trở về Dương Kinh, nơi phát tích của vương triều Mạc, và hiện được lưu thờ tại Khu tưởng niệm các vua nhà Mạc.

Giá trị lịch sử của thanh đại long đao không chỉ nằm ở niên đại hơn 500 năm mà còn ở mối liên hệ trực tiếp với nhân vật lịch sử Mạc Đăng Dung và quá trình hình thành vương triều Mạc. Đây là hiện vật hiếm hoi còn tồn tại gắn với một vị Hòang đế đồng thời là danh tướng trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Hành trình lưu lạc, cất giấu và hồi cố của thanh đao cũng phản ánh số phận của chính vương triều Mạc, từ thời kỳ hưng thịnh đến những biến động sau khi triều đại kết thúc.

Ở phương diện văn hóa, thanh đại long đao vượt lên giá trị của một binh khí đơn thuần để trở thành biểu tượng của ký ức dòng họ và bản sắc lịch sử địa phương. Trong nhiều thế kỷ, hiện vật được các thế hệ hậu duệ gìn giữ như một bảo vật thiêng, gắn với tín ngưỡng thờ tổ tiên và lòng tôn kính đối với vị Hoàng đế khai sáng triều đại. Những câu chuyện dân gian xoay quanh quá trình thất lạc và tìm lại thanh đao đã góp phần hình thành lớp ký ức văn hóa đặc sắc, phản ánh sự gắn kết giữa di sản vật thể và truyền thống lịch sử của cộng đồng.

Xét trên phương diện khoa học và lịch sử quân sự, thanh đại long đao là nguồn tư liệu qúy giá về kỹ thuật chế tác binh khí, nghệ thuật tạo hình và văn hóa quân sự Việt Nam thế kỷ XVI. Kích thước lớn, cấu trúc cân đối cùng chi tiết đầu rồng được tạo tác trên lưỡi đao cho thấy trình độ luyện kim và tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân đương thời. Mặc dù bề mặt hiện vật đã bị gỉ sét và sứt mẻ do quá trình chôn giấu kéo dài, hình dáng tổng thể vẫn được bảo lưu, góp phần cung cấp những tư liệu xác thực cho việc nghiên cứu vũ khí truyền thống Việt Nam.

Ngày nay, thanh đại long đao được lưu giữ tại Khu tưởng niệm Vương triều Mạc như một hiện vật trung tâm của không gian di sản Dương Kinh. Không chỉ gợi nhắc về sự nghiệp của Thái tổ Mạc Đăng Dung và một giai đoạn quan trọng trong lịch sử dân tộc, bảo vật còn là minh chứng sinh động cho sức sống của ký ức lịch sử được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật quân sự, thanh đại long đao là một trong những di vật tiêu biểu góp phần làm phong phú diện mạo di sản Việt Nam thời kỳ trung đại.