Sưu tập gốm men trắng triều Lý trong Sưu tập cổ vật An Biên của nhà sưu tập Trần Đình Thăng là một tập hợp hiện vật đặc biệt qúy hiếm, phản ánh trình độ phát triển rực rỡ của nghệ thuật gốm Việt Nam dưới triều Lý (thế kỷ XI–XIII). Không chỉ nổi bật bởi giá trị thẩm mỹ và kỹ thuật chế tác, bộ sưu tập còn góp phần minh chứng cho sự hưng thịnh của văn hóa Phật giáo và nghệ thuật cung đình trong giai đọan được xem là đỉnh cao của nền gốm sứ Đại Việt.
Sưu tập An Biên được đặt theo tên vùng đất An Biên cổ - nơi gắn với Nữ tướng Lê Chân, người có công khai phá vùng đất hình thành thành phố Hải Phòng ngày nay. Cái tên ấy thể hiện tình yêu quê hương và ý thức gìn giữ di sản của nhà sưu tập Trần Đình Thăng, người đã dành nhiều năm sưu tầm và bảo tồn hàng nghìn cổ vật Việt Nam và khu vực. Trong số đó, gốm men trắng thời Lý luôn được ông xem là dòng hiện vật tiêu biểu bởi vẻ đẹp thanh nhã, kỹ thuật chế tác tinh xảo và bản sắc nghệ thuật đặc trưng của người Việt.
Nòng cốt của bộ sưu tập gồm chín hiện vật tiêu biểu thuộc các loại hình ấm, liễn và đĩa, đều được chế tác bằng xương gốm mỏng, nhẹ, thấu quang và phủ lớp men trắng trong có chiều sâu. Sự kết hợp hài hòa giữa tạo hình thanh thoát, tỷ lệ cân đối và nước men sáng mịn đã tạo nên vẻ đẹp trang nhã, thanh khiết, tiêu biểu cho dòng gốm cao cấp thời Lý.
Nổi bật trong sưu tập là bốn chiếc ấm với kiểu dáng phong phú và ngôn ngữ tạo hình giàu tính biểu tượng. Hai chiếc ấm có dáng hình con quay được trang trí băng cánh sen kép nổi, nắp tạo hình trái đào, vòi đắp nổi đầu rồng và quai hình chim anh vũ. Các chi tiết này không chỉ thể hiện kỹ thuật tạo tác điêu luyện mà còn phản ánh sự kết hợp giữa tư tưởng Phật giáo và biểu tượng vương quyền trong mỹ thuật thời Lý. Hai chiếc ấm còn lại mang dáng quả dưa, một chiếc được tạo tác tối giản với toàn thân để trơn, tôn lên vẻ đẹp của lớp men trắng thanh khiết; chiếc còn lại chia múi, trang trí hoa sen dây và đặc biệt xuất hiện hình tượng em bé nơi cõi Cực Lạc – một mô típ hiếm gặp trên gốm Việt Nam, gắn với quan niệm về sự tái sinh và giải thoát trong Phật giáo Đại thừa.
Ấm gốm men trắng triều lý
Hai chiếc liễn trong bộ sưu tập được tạo hình theo dáng quả bí, thân chia múi mềm mại, vai và nắp chạm nổi băng cánh sen kép công phu. Tổng thể hiện vật mang hình khối cao, thanh thoát, trong khi phần thân gần như không trang trí, tạo điểm nhấn cho các chi tiết chạm nổi ở phần vai và nắp. Với đặc điểm tạo hình và chất lượng chế tác, các nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là loại đồ đựng nước thờ được sử dụng trong các quốc tự hoặc không gian nghi lễ của hoàng cung.
Liễn gốm men trắng thời Lý
Ba chiếc đĩa còn lại mang dáng vẻ thanh mảnh với xương gốm mỏng, khả năng thấu quang cao và lớp men trắng ánh ngà trong trẻo. Hoa văn sen, cúc và mai được thể hiện bằng kỹ thuật khắc chìm hoặc chạm nổi tinh tế, phản ánh rõ ảnh hưởng của mỹ thuật Phật giáo trong nghệ thuật trang trí thời Lý. Với đặc điểm tạo hình và chất lượng chế tác vượt trội, những hiện vật này nhiều khả năng được sử dụng trong các nghi lễ tôn giáo hoặc hoạt động tế tự của tầng lớp quý tộc.
Đĩa men gốm trắng thời Lý
Giá trị nổi bật của bộ sưu tập còn nằm ở hệ thống họa tiết trang trí giàu tính biểu tượng. Hình tượng hoa sen, hoa lan, hoa mai, chim anh vũ, đầu rồng, băng cánh sen cùng mô típ em bé nơi cõi Cực Lạc được xử lý bằng các kỹ thuật chạm nổi, đắp nổi và khắc chìm đạt đến trình độ điêu luyện. Những đường nét mềm mại, giàu nhịp điệu không chỉ thể hiện khả năng làm chủ chất liệu của nghệ nhân mà còn phản ánh sự hòa quyện giữa nghệ thuật tạo hình với triết lý Phật giáo và cảm quan thẩm mỹ của người Việt thời Lý.
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, nhiều đặc điểm của bộ sưu tập như xương gốm mỏng mịn, khả năng thấu quang, kiểu dáng thanh thoát và lớp men trắng trong có chiều sâu cho thấy các hiện vật có nhiều khả năng được sản xuất tại khu vực Hoàng thành Thăng Long - trung tâm chế tác gốm cao cấp của triều Lý. Đây là dòng gốm phục vụ tầng lớp hoàng gia và giới tăng lữ cao cấp, phản ánh trình độ phát triển vượt bậc của kỹ nghệ gốm Đại Việt trong giai đoạn cực thịnh.
Với tính nguyên gốc, mức độ bảo tồn gần như hoàn hảo và sự thống nhất về phong cách nghệ thuật, Sưu tập gốm men trắng triều Lý An Biên được đánh giá là một trong những bộ sưu tập tư nhân tiêu biểu về gốm thời Lý tại Việt Nam. Không chỉ mang giá trị đặc biệt về lịch sử, mỹ thuật và khảo cổ học, bộ sưu tập còn là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu về kỹ thuật chế tác, mỹ thuật Phật giáo và văn hóa cung đình Đại Việt thế kỷ XI–XIII.
Đạt đến đỉnh cao về kỹ nghệ tạo tác, vẻ đẹp của nước men và ngôn ngữ tạo hình, gốm men trắng triều Lý trong Sưu tập An Biên được xem là minh chứng tiêu biểu cho bản sắc riêng của nghệ thuật gốm Việt Nam. Dù thường được đặt trong tương quan với dòng gốm men trắng thời Tống, các hiện vật vẫn khẳng định phong cách độc lập với ngôn ngữ tạo hình thuần Việt, phản ánh sức sáng tạo của nghệ nhân Đại Việt và mở đầu cho truyền thống phát triển rực rỡ của nghệ thuật gốm sứ Việt Nam trong các thế kỷ tiếp theo. Chính những giá trị nổi bật ấy đã đưa bộ sưu tập trở thành đối tượng được đề nghị xem xét công nhận là **Bảo vật quốc gia**, đồng thời khẳng định vị trí của nó trong dòng chảy di sản văn hóa Việt Nam.
