Tượng sư tử đá chùa Hương Lãng là một trong những tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu và có quy mô lớn còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn từ thời Lý. Không chỉ có giá trị đặc biệt về mặt lịch sử và mỹ thuật, tác phẩm còn phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác đá, tư duy tạo hình và đời sống tín ngưỡng Phật giáo của Đại Việt cách đây gần một nghìn năm.

Với những giá trị nổi bật, tượng sư tử đá chùa Hương Lãng được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020.

Tác phẩm được xác định có niên đại khỏang cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII, dưới triều Lý, và hiện được lưu giữ, bảo quản trong không gian di tích chùa Hương Lãng, thuộc xã Minh Hải, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Sự hiện diện của pho tượng tại đây góp phần làm sáng rõ lịch sử lâu đời và vị thế của chùa Hương Lãng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của vùng đất Văn Lâm.

Tượng được chế tác từ đá xanh và đá sa thạch, có kích thước lớn với chiều dài 280 cm, rộng 350 cm và cao 175 cm. Tòan bộ cấu trúc được đặt trên một bệ đá hình hoa sen gồm ba tầng: tầng đế, tầng thân và tầng đài sen. Đáng chú ý, cả bệ tượng và phần thân sư tử đều được tạo thành từ nhiều phiến đá ghép nối bằng kỹ thuật mộng cá chỉ. Các phiến đá được gia công chính xác, liên kết chặt chẽ đến mức tạo cảm giác về một khối đá thống nhất, cho thấy trình độ tổ chức thi công và kỹ thuật xử lý vật liệu đáng chú ý của nghệ nhân thời Lý.

Hình tượng sư tử được thể hiện dưới dạng tượng tròn, trong tư thế nằm phủ phục. Khuôn mặt với đường nét mạnh mẽ nhưng sinh động, thể hiện rõ vẻ uy nghi của một linh vật hộ pháp. Đặc biệt, toàn thân tượng được phủ kín bởi hệ thống hoa văn hoa cúc dày đặc. Sự kết hợp giữa hình tượng sư tử và mô típ hoa cúc tạo nên diện mạo riêng biệt của tác phẩm, đồng thời thể hiện khả năng tổ chức hình khối và trang trí tinh tế của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý.

Trong biểu tượng Phật giáo, sư tử gắn với sức mạnh, uy quyền và sự bảo hộ của chánh pháp. Việc thể hiện linh vật trong tư thế phủ phục trước không gian thờ tự có thể được nhìn nhận như một biểu đạt của quyền năng hộ trì và bảo vệ nơi linh thiêng. Trong khi đó, hoa cúc – mô típ trang trí phổ biến trong mỹ thuật thời Lý – gợi liên tưởng đến vẻ đẹp thanh cao, sự tinh khiết và sức sống bền bỉ. Sự kết hợp giữa sư tử và hoa cúc vì thế tạo nên một hình tượng vừa uy nghi, vừa thanh nhã, phù hợp với tinh thần thẩm mỹ và thế giới quan Phật giáo đương thời.

Về phương diện lịch sử, pho tượng là nguồn tư liệu vật chất quan trọng cho việc nghiên cứu diện mạo Phật giáo và nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc thời Lý. Quy mô đặc biệt lớn của tác phẩm phần nào gợi mở về sự bề thế của những công trình tôn giáo trong giai đoạn Phật giáo giữ vị trí quan trọng trong đời sống chính trị và văn hóa Đại Việt. Đồng thời, tình trạng bảo tồn tương đối nguyên vẹn của tác phẩm giúp lưu giữ những dấu tích quý giá về kỹ thuật chế tác đá và trình độ nghệ thuật của thời kỳ này.

Về giá trị mỹ thuật và kỹ thuật, tượng sư tử đá chùa Hương Lãng nổi bật bởi hình thức tượng tròn có chiều sâu không gian, khác với nhiều tác phẩm thiên về phù điêu của thời Lý. Các nghệ nhân không chỉ chú trọng tạo dựng hình khối lớn mà còn xử lý tỉ mỉ những chi tiết trên bề mặt, từ đường nét khuôn mặt, tư thế cơ thể đến hệ thống hoa văn hoa cúc phủ kín toàn thân. Kỹ thuật ghép đá bằng mộng cá chỉ trên những cấu kiện có kích thước lớn cho thấy sự kết hợp giữa tư duy tạo hình và kinh nghiệm kỹ thuật, góp phần tạo nên một công trình điêu khắc có độ ổn định cao ngay trong điều kiện công cụ thủ công của thời trung đại.

Trong tổng thể di sản chùa Hương Lãng, tượng sư tử đá giữ vị trí đặc biệt, vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là thành tố quan trọng của không gian tín ngưỡng. Sự hiện diện của bảo vật góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử của di tích và giá trị văn hóa của vùng đất Văn Lâm, Hưng Yên. Đồng thời, pho tượng là điểm nhấn có khả năng kết nối công chúng hôm nay với một giai đoạn phát triển rực rỡ của mỹ thuật Phật giáo Đại Việt.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, tượng sư tử đá chùa Hương Lãng vẫn hiện diện như một chứng tích bền vững của thời Lý. Từ những phiến đá được ghép nối chính xác đến hình tượng sư tử phủ đầy hoa cúc, tác phẩm cho thấy sự hòa quyện giữa kỹ thuật, mỹ thuật và tín ngưỡng, qua đó góp phần làm nên diện mạo đặc sắc của nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thời trung đại.