Tượng Phật Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn chùa Mễ Sở là tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam thế kỷ XIX, đồng thời là một trong những hình tượng Quan Âm có quy mô và kỹ thuật tạo tác đặc sắc trong kho tàng mỹ thuật truyền thống. Pho tượng không chỉ thể hiện trình độ điêu khắc gỗ và sơn thếp điêu luyện của nghệ nhân dân gian, mà còn phản ánh quá trình tiếp biến, bản địa hóa các yếu tố của Phật giáo Mật tông trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam.
Hiện vật có niên đại thế kỷ XIX, hiện được thờ phụng tại chùa Mễ Sở, tên chữ là Diên Phúc tự, thuộc xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Với quy mô lớn, tổng chiều cao 280 cm, pho tượng gây ấn tượng bởi hệ thống 1.014 tay và mắt được bố trí đăng đối, tạo nên một tổng thể vừa đồ sộ vừa cân bằng.
Tượng được tạo tác từ gỗ mít, kết hợp giữa kỹ thuật chạm khắc nguyên khối và lắp ghép, bên ngoài phủ sơn. Bồ Tát Quan Âm được thể hiện trong tư thế ngồi thiền định trên tòa sen, gương mặt thanh thoát, đôn hậu với vầng trán rộng, đôi mắt khép hờ và đôi tai dài. Mái tóc búi cao, đội mũ Thiên Quan có hình thức gần với mũ “tì lư” của các pháp sư, tạo nên vẻ trang nghiêm và huyền nhiệm. Y phục được diễn tả với những nếp gấp mềm mại, ôm sát thân và buông rủ xuống chân, góp phần làm nổi bật dáng ngồi tĩnh tại của hình tượng.

Đặc sắc nhất của tác phẩm là hệ thống tay và mắt được tổ chức thành nhiều lớp quanh thân tượng. Trong số đó có 42 cánh tay lớn được sắp xếp thành từng đôi đăng đối, với các thủ ấn mang ý nghĩa biểu tượng khác nhau như ấn Chuẩn đề, ấn Tam muội và tay Phổ lễ. Hàng trăm cánh tay nhỏ được xếp thành mười lớp cân xứng, mỗi lòng bàn tay đều có một con mắt, tạo thành hình ảnh “thiên thủ thiên nhãn” – biểu tượng cho năng lực quan sát, thấu hiểu và cứu độ chúng sinh của Bồ Tát. Phía sau tượng là vầng hào quang bằng gỗ, được tạo tác riêng với các cụm mây vân xoắn bao quanh, làm tăng chiều sâu không gian và hiệu quả thị giác cho toàn bộ tác phẩm.
Bệ tượng gồm khối bán cầu hình đài sen mãn khai đặt trên bệ bát giác. Các bộ phận được chạm nổi công phu, từ mây xoắn, cánh sen đến nếp áo, tạo nên sự chuyển tiếp mềm mại giữa các khối hình học và đường nét tự nhiên. Việc tổ chức một số lượng lớn cánh tay trong không gian ba chiều mà vẫn duy trì được tính cân đối, nhịp điệu và sự thống nhất của tổng thể cho thấy khả năng xử lý hình khối và tư duy tạo hình đặc biệt của nghệ nhân xưa.
Về giá trị lịch sử, pho tượng là một tư liệu vật chất quan trọng cho việc nghiên cứu quá trình truyền bá và phát triển của Mật tông tại Việt Nam. Hình tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn vốn có nguồn gốc từ truyền thống Mật tông và đã xuất hiện ở Việt Nam từ thời Trần. Đến thế kỷ XIX, hình tượng tiếp tục được thể hiện với quy mô lớn và những đặc điểm tạo hình mang dấu ấn riêng của nghệ thuật Phật giáo Việt Nam.
Ở phương diện văn hóa và biểu tượng, pho tượng cho thấy quá trình chuyển hóa một hình tượng tôn giáo có nguồn gốc ngoại nhập thành một biểu tượng gần gũi với đời sống tín ngưỡng bản địa. Qua bàn tay của nghệ nhân Việt, hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình phù hợp với quan niệm thẩm mỹ, niềm tin và nhu cầu tâm linh của cộng đồng. Hàng nghìn con mắt và cánh tay không đơn thuần tạo nên vẻ kỳ vĩ cho tác phẩm, mà còn hàm chứa quan niệm về khả năng nhìn thấu, lắng nghe và cứu giúp chúng sinh ở mọi phương diện.
Về nghệ thuật và kỹ thuật, tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn chùa Mễ Sở cho thấy trình độ cao của nghề chạm khắc gỗ và sơn thếp truyền thống. Sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo khối, lắp ghép, chạm nổi và xử lý không gian nhiều tầng đã giúp nghệ nhân giải quyết một bài toán tạo hình phức tạp: diễn tả hàng nghìn chi tiết trong một bố cục thống nhất mà vẫn bảo đảm sự hài hòa của toàn thể. Những đường nét mềm mại của y phục, các lớp mây xoắn, cánh sen và hệ thống tay mắt tạo nên nhịp điệu liên tục, vừa phong phú về chi tiết vừa chặt chẽ về cấu trúc.
Trong không gian chùa Mễ Sở, pho tượng giữ vị trí đặc biệt quan trọng cả về phương diện tín ngưỡng và nghệ thuật. Không chỉ là đối tượng thờ phụng, tác phẩm còn góp phần tạo nên giá trị lịch sử – văn hóa của Diên Phúc tự và vùng đất Văn Giang, Hưng Yên. Đối với nghiên cứu mỹ thuật cổ Việt Nam, đây là nguồn tư liệu quý về nghệ thuật điêu khắc Phật giáo, kỹ thuật chế tác gỗ và quá trình bản địa hóa các biểu tượng tôn giáo.
Qua nhiều thế hệ, hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tại chùa Mễ Sở vẫn hiện diện như một biểu tượng của lòng từ bi và năng lực cứu độ. Đồng thời, pho tượng cũng mở ra một góc nhìn về sức sáng tạo của nghệ nhân Việt Nam: từ một hình tượng tôn giáo mang tính phổ quát, họ đã kiến tạo nên một tác phẩm mang diện mạo riêng, gắn bó sâu sắc với không gian văn hóa và đời sống tâm linh của cộng đồng.