Trong hệ thống di sản nghệ thuật Chăm Pa, tượng thờ Pô Rômê tại tháp Pô Rômê là một tác phẩm đặc biệt, ghi dấu sự kết hợp độc đáo giữa hình tượng vị vua lịch sử và thần linh tối cao trong tín ngưỡng Ấn Độ giáo. Không chỉ là một kiệt tác điêu khắc cổ, pho tượng còn phản ánh tư duy tôn giáo, quan niệm quyền lực và thế giới tinh thần của cộng đồng Chăm Pa qua nhiều thế kỷ.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là một trong những tác phẩm hiếm hoi thể hiện hình ảnh "Thần – Vua" trong nghệ thuật cổ Chăm Pa, nơi con người và thần linh được hòa quyện trong cùng một biểu tượng. Hình tượng vua Pô Rômê được đồng nhất với thần Siva tối thượng dưới dạng Sadashiva – vị thần mang quyền năng sáng tạo, hủy diệt, bảo hộ và tái sinh, biểu trưng cho sự bất diệt của vũ trụ.

Vua Pô Rômê trị vì vương quốc Chăm Pa trong giai đoạn 1627 – 1651, là một trong những vị vua có vai trò quan trọng trong lịch sử Chăm Pa. Ông được ghi nhận bởi những đóng góp trong việc củng cố đời sống chính trị, phát triển kinh tế, mở rộng quan hệ ngoại giao và đặc biệt là duy trì sự cân bằng giữa các cộng đồng Chăm Ahiér chịu ảnh hưởng Bàlamôn giáo và Chăm Awal chịu ảnh hưởng Hồi giáo. Sau khi qua đời, với những công lao đối với cộng đồng, ông được người Chăm tôn kính như một vị thần và trở thành đối tượng thờ phụng tại tháp Pô Rômê.

Tháp Pô Rômê được xây dựng trên ngọn đồi Bôn A Cho, thuộc thôn Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Đây là một trong những công trình kiến trúc Chăm Pa còn bảo tồn được hình thức thờ vua – thần đặc biệt, trong đó pho tượng Pô Rômê giữ vị trí trung tâm của không gian linh thiêng.

Pho tượng được thể hiện dưới dạng phù điêu trên một tấm kut bằng đá hình cung nhọn, đặt trong nội điện của tháp, với chiều cao khoảng 1,2 m. Hình tượng chính là phần thân trên của một nhân vật tám tay, đầu đội mũ tế có băng kim loại, ngồi trong tư thế uy nghiêm. Hai tay chính đặt trước bụng, trong khi các tay còn lại nâng lên và cầm những biểu tượng đặc trưng của thần Siva như đinh ba (trisula), kiếm, chén, dao găm, búp sen và các vật thể mang ý nghĩa nghi lễ khác.

Điểm đặc sắc tạo nên sự khác biệt của pho tượng là hệ thống năm khuôn mặt được bố trí phía trên đầu tượng chính. Các đầu tượng đều đội mũ trụ, đeo trang sức và được sắp đặt theo bố cục cân đối qua trục trung tâm. Toàn bộ tác phẩm được phủ màu với nền đá đỏ, các chi tiết trang trí màu đen, gương mặt trắng, môi đỏ và các biểu tượng cầm tay màu vàng, tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghiêm vừa huyền bí.

Pho tượng được đặt trên một đế Yoni bằng đá lớn, có kích thước dài 1,70 m, rộng 1,25 m và cao 0,30 m. Hệ thống đế tượng cùng các chi tiết trang trí, rãnh dẫn và không gian hành lễ xung quanh cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa tác phẩm điêu khắc và nghi thức thờ phụng thần Siva trong đời sống tôn giáo Chăm Pa.

Về niên đại, các nhà nghiên cứu vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier từng cho rằng tháp Pô Rômê được xây dựng vào khoảng giữa thế kỷ XVII, tương ứng với thời kỳ trị vì của vua Pô Rômê. Tuy nhiên, những nghiên cứu sau đó của các học giả như P. Stern và J. Boisselier dựa trên các phương diện lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo và bia ký lại cho rằng công trình có thể có niên đại sớm hơn, khoảng sau thế kỷ XIV, kế thừa truyền thống nghệ thuật từ thời kỳ tháp Pô Klaung Girai.

Giá trị đặc biệt của pho tượng nằm ở ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nếu chỉ nhìn ở phương diện hình thức, đây là hình ảnh của một vị vua được cộng đồng Chăm tôn kính. Tuy nhiên, trong hệ thống biểu tượng Hindu giáo, hình tượng tám tay cùng các pháp khí và năm khuôn mặt phía trên lại cho thấy đây chính là hình ảnh thần Siva dưới dạng Sadashiva – trạng thái tối cao và toàn năng của thần. Năm khuôn mặt tượng trưng cho năm phương diện quyền năng của Siva: sáng tạo, hủy diệt, bảo hộ, che giấu và ban ân; đồng thời gắn với các phương hướng và yếu tố cấu thành vũ trụ theo quan niệm Ấn Độ cổ đại.

Sự kết hợp giữa hình ảnh vua Pô Rômê và thần Siva trong cùng một tác phẩm phản ánh quan niệm đặc trưng của văn hóa Chăm Pa: nhà vua không chỉ là người đứng đầu cộng đồng mà còn là hiện thân của quyền lực thiêng liêng, có mối liên hệ với thế giới thần linh. Đây là truyền thống đã từng xuất hiện trong nhiều giai đoạn lịch sử Chăm Pa, nơi các vị vua sau khi mất có thể được thần thánh hóa và trở thành đối tượng thờ phụng.

Với những giá trị độc đáo về lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật, tượng thờ Pô Rômê được xem là một trong những thành tựu tiêu biểu của điêu khắc Chăm Pa. Tác phẩm không chỉ thể hiện trình độ tạo hình tinh tế của nghệ nhân xưa mà còn mở ra những khám phá về thế giới quan, tín ngưỡng và quan niệm về quyền lực trong xã hội Chăm cổ.

Qua thời gian, pho tượng vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn bởi vẻ đẹp vừa quyền uy, vừa huyền bí; nơi hình ảnh một vị vua lịch sử hòa nhập cùng thần Siva tối thượng, tạo nên một biểu tượng độc đáo về sự giao thoa giữa con người, vương quyền và cõi thiêng trong nền văn hóa Chăm Pa.