Phù điêu Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toản là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc thời Mạc (thế kỷ XVI), đồng thời là hiện vật có giá trị đặc biệt trong việc nghiên cứu lịch sử vương triều Mạc, mỹ thuật truyền thống và đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Việt. Không chỉ tái hiện hình ảnh một nhân vật hoàng tộc có vị thế quan trọng trong lịch sử, tác phẩm còn thể hiện sự tôn kính của cộng đồng đối với một người phụ nữ có nhiều đóng góp cho quê hương, Phật giáo và đời sống xã hội đương thời.

Phù điêu được tạo tác trên một khối đá nguyên khối, với hình thức kết hợp giữa tượng thờ và văn bia. Toàn bộ tác phẩm được chạm hõm sâu vào lòng bia, phần khung bên ngoài tạo dáng như một tấm bia đá trang nghiêm. Trên trán bia, chính giữa là hình tượng hoa sen được chạm nổi, bao quanh bởi những dải xoắn đơn mềm mại. Phía dưới là đôi rồng chầu vào lòng bia, trên thân rồng trang trí các vòng tròn chứa hoa cúc mãn khai, bên trong khắc hai chữ Hán “Đông” và “Chu”. Phần đế bia là một khối đá hình chữ nhật lớn, mặt ngoài trang trí hai hàng cánh sen kết hợp cùng các họa tiết hoa cúc và đường xoắn, tạo nên tổng thể hài hòa, cân đối và giàu tính biểu tượng.

Hình tượng Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toản được thể hiện trong lòng bia với tư thế ngồi xếp bằng theo thế thiền định. Khuôn mặt tượng có đường nét tròn đầy, phúc hậu, ánh lên vẻ trang nghiêm nhưng gần gũi. Nhân vật khoác áo choàng phủ kín thân, tạo cảm giác thanh thoát và tĩnh tại. Toàn bộ phù điêu được phủ màu bằng kỹ thuật sơn ta truyền thống: áo tượng mang sắc vàng cam, tóc sơn đen, trong khi phần bệ bia, lòng bia và diềm bia được sơn màu nâu đỏ, góp phần làm nổi bật vẻ trang trọng của tác phẩm.

Bức phù điêu gắn liền với cuộc đời của Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toản – người phụ nữ xuất thân từ làng Trà Phương, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng, vợ của vua Mạc Đăng Dung, vị hoàng đế sáng lập triều Mạc. Bà vốn là con gái của thầy dạy học cho Mạc Đăng Dung, được dân gian ca ngợi qua câu truyền tụng: “Cổ Trai đế vương, Trà Phương công chúa”, thể hiện sự ngưỡng vọng đối với nhan sắc, phẩm hạnh và vị thế đặc biệt của bà trong lịch sử địa phương.

Sau khi nhà Mạc thành lập, Thái Hòang Thái hậu Vũ Thị Ngọc Tỏan đã có nhiều đóng góp trong việc xây dựng, tu bổ các công trình tôn giáo, đặc biệt là chùa Trà Phương – nơi gắn bó với quê hương và đời sống tâm linh của nhân dân. Sau khi bà qua đời, cộng đồng đã tạo tác phù điêu để thờ phụng và ghi nhớ công đức, biến tác phẩm trở thành biểu tượng của sự tri ân giữa nhân dân đối với một nhân vật lịch sử có nhiều ảnh hưởng.

Về giá trị nghệ thuật, phù điêu Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toản là minh chứng tiêu biểu cho phong cách tạo hình của mỹ thuật thời Mạc. Khác với xu hướng lý tưởng hóa thường thấy trong nhiều hình tượng tôn giáo, tác phẩm tập trung khắc họa vẻ đẹp nhân bản của nhân vật với gương mặt phúc hậu, đường nét mềm mại, gần gũi với hình ảnh người phụ nữ Việt Nam. Chính sự kết hợp giữa tính trang nghiêm của nhân vật hoàng gia và vẻ đẹp đời thường đã tạo nên giá trị đặc sắc cho tác phẩm.

Bên cạnh giá trị tạo hình, phù điêu còn là nguồn tư liệu quý giá về trang phục cung đình Việt Nam thế kỷ XVI. Hình ảnh áo giao lĩnh nhiều lớp cùng các hoa văn rồng cuộn tròn trên trang phục phản ánh đặc trưng thẩm mỹ của thời Mạc, cung cấp những tư liệu trực quan quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử trang phục, nghi lễ và văn hóa cung đình Việt Nam.

Không chỉ có giá trị về nghệ thuật và lịch sử, phù điêu Thái Hoàng Thái hậu Vũ Thị Ngọc Toản còn mang ý nghĩa văn hóa và đạo đức sâu sắc. Bà được biết đến là người có công trong việc chấn hưng Phật giáo tại địa phương, đồng thời là nhân vật gắn với Hội Minh thề ở Hải Phòng – một sinh hoạt văn hóa truyền thống đề cao tinh thần liêm chính, trách nhiệm và sự công bằng trong cộng đồng. Những giá trị ấy đã góp phần làm nên hình ảnh một nhân vật lịch sử không chỉ thuộc về hoàng gia mà còn gần gũi với đời sống nhân dân.

Sự hiện diện của phù điêu tại chùa Trà Phương là biểu tượng cho mối quan hệ gắn bó giữa vương triều và cộng đồng, giữa đời sống chính trị và đời sống tâm linh trong lịch sử Việt Nam. Trải qua nhiều thế kỷ, tác phẩm không chỉ lưu giữ hình ảnh của một Thái Hoàng Thái hậu mà còn phản ánh những giá trị bền vững về đạo đức, tín ngưỡng và nghệ thuật của một giai đoạn lịch sử đặc biệt – thời Mạc.