Mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu là một hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật gốm sứ Đại Việt thế kỷ XV, phản ánh trình độ phát triển cao của kỹ thuật chế tác, tư duy tạo hình và mỹ cảm của nghệ nhân thời Lê sơ. Với hình thức tạo dáng độc đáo, kỹ thuật trang trí công phu và tình trạng bảo tồn đặc biệt, hiện vật được xem là một trong những minh chứng quan trọng cho sự phát triển của gốm men nhiều màu trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Mâm bồng được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020. Hiện vật mang số đăng ký BTQN 6150/G684, có niên đại thế kỷ XV và được trục vớt từ con tàu đắm cổ tại vùng biển Cù Lao Chàm, Quảng Nam. Cùng với nhiều đồ gốm qúy khác được tìm thấy tại đây, mâm bồng cung cấp những tư liệu đặc biệt có giá trị về họat động sản xuất và trao đổi gốm sứ của Đại Việt trên các tuyến hàng hải quốc tế thời trung đại. Hiện nay, bảo vật được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh.

Được chế tác từ loại gốm men cao cấp, hiện vật có chiều cao 27 cm, trọng lượng khoảng 5.500 g. Cấu trúc gồm ba phần: mâm, cổ và chân đế, được liên kết hài hòa thành một tổng thể cân đối. Phần mâm phía trên có dáng như một đĩa lớn sâu lòng, thành uốn cong, miệng giật cấp tạo hình cánh sen. Phần cổ thắt ở hai đầu, phình rộng ở giữa theo dạng lục giác; chân đế tạo hình bán cầu, với sáu điểm nhô tạo thành hệ thống chân quỳ và các hộc nông xen kẽ. Từ tổng thể tạo dáng, nghệ nhân đã khéo léo mô phỏng hình tượng một đài sen mãn khai, trong đó mâm tượng trưng cho hoa sen, còn cổ và thân gợi liên tưởng đến cuống sen. Cách tạo hình này tạo nên hiệu quả thị giác đặc biệt, nhất là khi quan sát hiện vật từ trên xuống.

Bề mặt mâm bồng được trang trí phong phú bằng kỹ thuật vẽ men nhiều màu, với các mô típ quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống như cá chép hóa rồng, long mã, linh thú, dải cánh sen và các nhân vật trong thế giới biểu tượng cổ truyền. Sự kết hợp giữa bố cục, màu sắc và các dải hoa văn được tổ chức chặt chẽ, vừa làm nổi bật cấu trúc của hiện vật, vừa tạo nên vẻ trang trọng, sinh động. Cốt gốm sử dụng nguồn đất sét trắng được tuyển chọn và tinh luyện kỹ, có hàm lượng cao lanh cao, cho thấy sự am hiểu đáng kể của nghệ nhân đương thời đối với nguyên liệu và kỹ thuật nung gốm.

Sự hiện diện của mâm bồng trong con tàu đắm Cù Lao Chàm còn mang giá trị đặc biệt về mặt lịch sử. Hiện vật là bằng chứng vật chất về sự phát triển của ngành sản xuất gốm sứ Đại Việt dưới thời Lê sơ, đồng thời phản ánh khả năng tham gia sâu rộng của các trung tâm sản xuất gốm trong nước vào mạng lưới thương mại đường biển quốc tế thế kỷ XV. Từ những hiện vật được tìm thấy trên các tuyến hàng hải, có thể hình dung một không gian giao thương rộng lớn, trong đó sản phẩm gốm Đại Việt đã trở thành một mặt hàng có giá trị, được đưa vào các luồng trao đổi xuyên khu vực.

Về phương diện văn hóa và biểu tượng, hình thức đài sen mãn khai cùng hệ thống đề tài cá chép hóa rồng, long mã và linh thú tạo nên sự kết hợp giữa nhiều lớp tư tưởng và tín ngưỡng đương thời. Hình tượng hoa sen gợi liên tưởng đến sự thanh tịnh và thế giới Phật giáo, trong khi cá chép hóa rồng, long mã và các linh vật lại hàm chứa những quan niệm về sự thăng tiến, cát tường, hưng thịnh và trật tự xã hội. Qua đó, mâm bồng không chỉ đáp ứng chức năng sử dụng trong đời sống nghi lễ mà còn phản ánh thế giới biểu tượng phong phú của xã hội Đại Việt thế kỷ XV.

Giá trị đặc biệt của hiện vật còn được thể hiện ở sự kết hợp giữa kỹ thuật và nghệ thuật. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, xử lý cốt gốm, tạo hình nhiều bộ phận, xây dựng cấu trúc chịu lực cho đến kỹ thuật vẽ men và nung, mâm bồng cho thấy trình độ chế tác cao của các trung tâm gốm Đại Việt. Theo tư liệu hiện có, trên thế giới chỉ ghi nhận bốn tiêu bản mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu thời Lê sơ, trong đó có hai tiêu bản ở Việt Nam và hai tiêu bản được lưu giữ tại các bảo tàng ở Nhật Bản và Indonesia. Tuy nhiên, những tiêu bản này có nhiều khác biệt về tạo dáng và trang trí, qua đó làm nổi bật tính độc đáo của mâm bồng đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh.

Trong hệ thống sưu tập của Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh, mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu là một trong những hiện vật đặc sắc của bộ sưu tập cổ vật biển. Từ một đồ vật được tạo tác cách đây hơn nửa thiên niên kỷ, hiện vật mở ra những nghiên cứu về lịch sử gốm sứ, kỹ thuật thủ công, đời sống tín ngưỡng và mạng lưới giao thương hàng hải của Đại Việt. Giá trị của bảo vật vì thế không chỉ nằm ở vẻ đẹp của một tác phẩm gốm độc đáo, mà còn ở khả năng kết nối giữa khảo cổ học, lịch sử, mỹ thuật và lịch sử thương mại trong tiến trình hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam.

Mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu vì thế có thể được nhìn nhận như một “dấu tích của con đường biển”, nơi kỹ thuật, nghệ thuật và giao thương cùng hội tụ trong một hiện vật. Từ lòng biển Cù Lao Chàm đến không gian trưng bày hôm nay, bảo vật tiếp tục lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ Đại Việt năng động, sáng tạo và có vị trí đáng kể trong mạng lưới giao lưu văn hóa và thương mại của khu vực.