Lăng đá Bầu, còn được gọi là Lăng Bầu, nằm tại thôn Cẩm Bào, xã Xuân Cẩm, tỉnh Bắc Ninh. Trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, di tích thuộc xã Xuân Cẩm, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Xã Xuân Cẩm hiện nay được thành lập trên cơ sở sáp nhập thị trấn Bắc Lý và các xã Hương Lâm, Mai Đình, Châu Minh, Xuân Cẩm cũ theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (2025).

Lăng Bầu thuộc hệ thống lăng đá cổ tập trung khá dày đặc tại vùng Hiệp Hòa. Các tài liệu giới thiệu du lịch địa phương cho biết khu vực này từng ghi nhận hơn 20 lăng đá, phần lớn là nơi an nghỉ và thờ tự các quan lại cao cấp dưới thời Lê Trung hưng. Trong số những công trình còn bảo tồn tương đối rõ nét, Lăng Bầu thường được nhắc đến cùng Lăng Dinh Hương, Lăng họ Ngọ, Lăng Nội Dinh và một số khu lăng của các dòng họ trong vùng. Lăng Bầu được các nguồn báo chí xác định là một trong những di tích được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1964 (Danh Lam, 2022; Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch Bắc Giang, 2014).

Nơi an nghỉ của một võ quan triều Lê

Theo tư liệu của Báo Bắc Giang và Thông tấn xã Việt Nam, Lăng đá Bầu là nơi an nghỉ của Quận công Ngô Đình Hoành, một võ quan dưới triều Lê. Việc gìn giữ khu lăng trong nhiều thế hệ gắn bó mật thiết với cộng đồng và dòng họ tại địa phương. Những người trông nom di tích đã góp phần duy trì không gian thờ tự, bảo vệ các tượng đá và những hạng mục kiến trúc còn lại trước tác động của thời gian (Quang Ngọc, 2017; Danh Lam, 2022).

Hiện chưa tìm thấy hồ sơ khoa học gốc hoặc tài liệu văn khắc được công bố rộng rãi để xác định đầy đủ năm sinh, năm mất, chức tước, công trạng và niên đại xây dựng khu lăng. Vì vậy, các thông tin về nhân vật và lịch sử hình thành di tích cần tiếp tục được đối chiếu với gia phả, bia ký, sắc phong và hồ sơ xếp hạng đang được lưu giữ tại cơ quan quản lý văn hóa.

Không gian kiến trúc hài hòa với cảnh quan

Khu lăng được bố trí theo hướng Tây Nam, trên một không gian tương đối thoáng, phía trước có hồ nước và cây cổ thụ. Cách lựa chọn địa thế gần mặt nước, trên nền đất cao và có tầm nhìn rộng là đặc điểm thường gặp trong hệ thống lăng mộ của các quan lại vùng Hiệp Hòa. Kiến trúc lăng mộ tại đây thường được tổ chức theo trục chính, các thành phần kiến trúc và tượng chầu được sắp đặt đăng đối, cao dần từ ngoài vào trong (Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch Bắc Giang, 2014).

Tường bao, cổng lăng và phần mộ được xây dựng chủ yếu bằng những khối đá ong. Màu nâu sẫm, bề mặt thô ráp và dấu vết phong hóa của loại vật liệu này tạo nên vẻ cổ kính, đồng thời giúp công trình hòa nhập với cảnh quan làng quê xung quanh.

Theo những tư liệu được công bố năm 2017 và bộ ảnh của Thông tấn xã Việt Nam năm 2022, cổng lăng gồm hai tầng; phần dưới là một vòm cuốn được ghép bằng các phiến đá ong lớn. Hai bên cổng đặt tượng võ sĩ trong tư thế đứng gác, mặc áo giáp, chân đi hia và cầm binh khí. Trước khu vực cổng còn có những tượng chó đá lớn, cổ đeo chuông, được tạo hình khỏe khoắn nhưng không quá dữ tợn (Quang Ngọc, 2017; Danh Lam, 2022).

Hệ thống tượng chầu trên đường thần đạo

Điểm nổi bật của Lăng đá Bầu là hệ thống tượng người và tượng thú được sắp đặt dọc theo đường dẫn vào phần mộ. Các tượng võ sĩ, voi và ngựa được bố trí thành từng cặp đối xứng, tạo nên không gian trang nghiêm và có tính trật tự cao.

Tượng voi được thể hiện trong tư thế quỳ phục; tượng ngựa có dáng khỏe, thân hình chắc và được tạo tác tương đối kỹ ở các bộ phận. Tượng võ sĩ mặc áo giáp nhiều lớp, đứng trong tư thế canh giữ, tay cầm binh khí. Trong cùng khu lăng là phần mộ được xây bằng những khối đá ong lớn, tạo thành điểm kết thúc của trục không gian nghi lễ (Quang Ngọc, 2017).

Đặt trong bối cảnh chung của nghệ thuật lăng mộ thế kỷ XVII–XVIII, việc bố trí tượng người, voi, ngựa và các linh vật dọc đường thần đạo không chỉ có chức năng trang trí. Các hình tượng này còn gợi lại không gian nghi vệ và trật tự của xã hội đương thời, thể hiện mong muốn tiếp tục duy trì địa vị, sự bảo vệ và các nghi thức phụng sự dành cho chủ nhân khu lăng ở thế giới bên kia.

Nghiên cứu về nghệ thuật điêu khắc lăng mộ Hiệp Hòa cho thấy tượng người và tượng thú thường được đặt thành từng cặp đối xứng; tượng ngựa thường xuất hiện bên cạnh quan hầu, tượng voi và các vật phẩm nghi lễ. Lăng Bầu là một trong bốn khu lăng ở Hiệp Hòa được ghi nhận có tượng ngựa đặt trong mối liên hệ với tượng quan hầu (Vũ Văn Hiệp, 2021).

Giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật

Trước hết, Lăng đá Bầu là tư liệu vật chất phản ánh sự phát triển của loại hình kiến trúc lăng mộ dành cho tầng lớp quan lại thời Lê Trung hưng. Công trình góp phần cho thấy quy mô, nghi thức mai táng, quan niệm về thế giới sau khi chết và vị trí xã hội của chủ nhân khu lăng.

Về kiến trúc, giá trị của di tích thể hiện qua việc tổ chức không gian theo trục, sự liên kết giữa cổng, đường thần đạo, hệ thống tượng chầu và khu mộ táng. Cảnh quan hồ nước, cây cổ thụ, đồng ruộng và kiến trúc đá tạo thành một chỉnh thể tương đối hài hòa.

Về nghệ thuật, các tượng võ sĩ, voi, ngựa và chó đá thể hiện khả năng xử lý hình khối, tư thế và đặc điểm trang phục của những nghệ nhân dân gian. Hệ thống tượng vừa có tính tả thực, vừa được giản lược và cách điệu để phù hợp với không gian tưởng niệm. Sự đăng đối, tĩnh lặng và trang nghiêm là đặc điểm chung của nghệ thuật điêu khắc tại nhiều khu lăng đá Hiệp Hòa (Vũ Văn Hiệp, 2021).

Lăng Bầu đồng thời là một bộ phận quan trọng của cảnh quan văn hóa vùng Hiệp Hòa. Khi được đặt trong mối liên hệ với Lăng Dinh Hương, Lăng họ Ngọ và các di tích thời Lê khác, công trình góp phần hình thành một hệ thống di sản kiến trúc – điêu khắc ngoài trời có giá trị đặc biệt của vùng Kinh Bắc.

Bảo tồn và phát huy giá trị di tích

Để bảo tồn di tích một cách bền vững, cần tiến hành khảo sát hiện trạng toàn diện; lập bản vẽ, bản đồ và hồ sơ ảnh chi tiết cho từng hạng mục; kiểm kê, đo đạc và đánh mã nhận dạng đối với từng tượng đá; đồng thời thu thập gia phả, văn bia, sắc phong và ký ức của cộng đồng địa phương. Công tác tu bổ cần tôn trọng tối đa vật liệu, hình dáng và dấu vết nguyên gốc, tránh thay mới hoặc can thiệp làm biến đổi đặc trưng kiến trúc cổ.

Bên cạnh hoạt động bảo tồn vật chất, Lăng đá Bầu có thể được kết nối với các di tích lăng mộ, đình, đền và địa điểm lịch sử trong khu vực để hình thành tuyến tham quan chuyên đề về kiến trúc – điêu khắc đá thời Lê Trung hưng. Việc số hóa không gian di tích, xây dựng mô hình ba chiều, thuyết minh tự động và cơ sở dữ liệu mở cũng sẽ giúp công chúng tiếp cận công trình thuận lợi hơn, đồng thời hỗ trợ theo dõi những biến đổi của di tích theo thời gian.