Kim sách “Đế hệ thi” là một di vật hoàng gia đặc biệt của triều Nguyễn, được chế tác dưới thời vua Minh Mạng vào năm 1823. Không chỉ là một thư tịch được chế tác hoàn toàn bằng vàng, kim sách còn là biểu tượng của quyền lực vương triều, đồng thời phản ánh tư tưởng chính trị, quan niệm tông tộc và trật tự hoàng gia dưới triều Nguyễn. Giá trị của hiện vật được thể hiện đồng thời trên các phương diện lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật chế tác cung đình.

Kim sách mang niên đại Minh Mạng năm thứ 4, tức ngày mồng 1 tháng Giêng năm 1823. Niên đại này được xác định trực tiếp qua dòng chữ Hán “Minh Mạng tứ niên chính Nguyệt Nguyên đán” khắc trên hiện vật. Hiện nay, kim sách được lưu giữ, bảo quản và nghiên cứu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Theo thông tin hiện có, hiện vật đang nằm trong hồ sơ đề nghị công nhận Bảo vật quốc gia; do đó, chưa có quyết định chính thức xác lập danh hiệu này.

Kim sách có hình chữ nhật đứng, dài 23,2 cm, rộng 13,7 cm và dày 1,6 cm, với tổng trọng lượng 4.232 g. Toàn bộ hiện vật được chế tác bằng vàng, gồm 13 tờ gập đôi, trong đó có hai tờ bìa và 11 tờ ruột. Các tờ được liên kết với nhau bằng bốn khuyên tròn ở phần gáy, tạo thành cấu trúc của một cuốn sách truyền thống nhưng được thể hiện hoàn toàn bằng kim loại quý.

Hai tờ bìa được trang trí nổi bật với hình rồng bay trong mây, biểu tượng quen thuộc của vương quyền. Viền bìa mang họa tiết hoa chanh bốn cánh, bốn góc trang trí dây lá cách điệu. Các tờ ruột được khắc văn bản chữ Hán theo bố cục chặt chẽ, mỗi trang gồm năm cột dọc nằm trong khung viền hình chữ nhật kép. Đặc biệt, tại tờ thứ bảy có khắc nổi mặt ấn “Minh Mạng thần hàn” (明命宸翰), đặt trong khung chữ nhật kép cùng dòng niên đại chế tác. Sự kết hợp giữa chất liệu vàng, kỹ thuật dập nổi, chạm khắc và nghệ thuật bố cục chữ đã tạo nên một chỉnh thể vừa trang nghiêm vừa tinh xảo.

Nội dung kim sách gắn với bài “Đế hệ thi” do vua Minh Mạng sáng tác nhằm quy định thứ tự chữ trong tên gọi của các thế hệ hậu duệ thuộc dòng đế. Việc xác lập hệ thống tên gọi không đơn thuần mang tính quy ước trong hoàng tộc, mà còn thể hiện quan niệm về tôn ti, huyết thống và trật tự gia tộc chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo. Qua đó, triều đình khẳng định ý thức về dòng dõi, duy trì trật tự tông tộc và củng cố tính liên tục của vương triều.

Ở phương diện lịch sử, kim sách “Đế hệ thi” là tư liệu đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu cơ cấu hoàng tộc và chế độ chính trị triều Nguyễn. Trong hệ thống kim sách cung đình còn lưu giữ, hiện vật góp phần làm rõ vai trò của các văn bản hoàng gia trong việc xác lập và duy trì trật tự vương triều. Bản thân chất liệu, hình thức chế tác và cách thức bảo quản cũng cho thấy vị thế đặc biệt của những văn bản được xem như báu vật của triều đình.

Giá trị văn hóa của hiện vật trước hết nằm ở sự kết hợp giữa tư tưởng trị quốc và quan niệm đạo đức gia đình. Bài “Đế hệ thi” thể hiện ảnh hưởng rõ nét của Nho giáo đối với đời sống cung đình, trong đó đạo Hiếu, ý thức tông tộc và trật tự trên dưới được đặt ở vị trí quan trọng. Từ một bài thơ được khắc trên những tờ vàng, kim sách trở thành vật mang tính biểu tượng cho sự thống nhất của dòng họ hoàng gia và ý thức duy trì dòng truyền thừa của đế chế.

Kim sách đồng thời là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật kim hoàn cung đình Nguyễn. Việc tạo hình rồng mây, hoa lá trên bề mặt vàng đòi hỏi sự chính xác cao về kỹ thuật và trình độ xử lý vật liệu. Những dòng chữ Hán được khắc ngay ngắn trên các tờ vàng mỏng, cùng mặt ấn triện được tạo tác rõ nét, cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật chạm khắc kim loại, nghệ thuật thư pháp và nghệ thuật ấn chương. Qua đó, hiện vật cung cấp những tư liệu có giá trị cho nghiên cứu về kỹ thuật thủ công cung đình và mỹ thuật triều Nguyễn.

Tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, kim sách “Đế hệ thi” là một hiện vật quan trọng trong hệ thống di sản cung đình triều Nguyễn. Từ cấu trúc một cuốn sách bằng vàng, những trang chữ Hán được khắc tỉ mỉ cho đến hình tượng rồng mây trên bìa, hiện vật không chỉ tái hiện sự huy hoàng và uy nghiêm của vương triều mà còn cho thấy cách quyền lực được thể hiện, lưu giữ và truyền tải qua vật chất. Vì vậy, kim sách “Đế hệ thi” không chỉ là một văn bản hoàng gia đặc biệt, mà còn là chứng tích trực quan về tư tưởng, trật tự và văn hóa cung đình Việt Nam dưới triều Nguyễn.