Trong kho tàng di sản mỹ thuật Việt Nam, hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là một trong những hiện vật tiêu biểu phản ánh trình độ phát triển rực rỡ của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý. Không chỉ là những cấu kiện kiến trúc đơn thuần, các thành bậc đá này còn là những tác phẩm nghệ thuật độc bản, chứa đựng tư tưởng tôn giáo, quan niệm thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa của một thời kỳ phục hưng mạnh mẽ của dân tộc sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc.

Chùa Hương Lãng (còn gọi là chùa Viên Giác, chùa Lạng) tọa lạc tại xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên, là một trong những ngôi cổ tự có vị trí đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Căn cứ vào tư liệu lịch sử và kết quả khai quật khảo cổ học năm 1972 và 1973, các nhà nghiên cứu xác định chùa được khởi dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII, dưới triều Lý. Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, chùa Hương Lãng hiện vẫn bảo lưu được hệ thống di vật đá quý giá, trong đó nổi bật là tượng sư tử đá, các chân tảng đá hoa sen, cột đá, mảnh lá đề và đặc biệt là hệ thống thành bậc đá chạm khắc tinh xảo – những minh chứng sinh động cho sự phát triển của nghệ thuật tạo hình và kiến trúc Phật giáo thời Lý.

Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng gồm 06 bộ, được bố trí tại các vị trí quan trọng trong không gian kiến trúc chùa, bao gồm: 01 bộ tại tam quan nội, 01 bộ tại tam quan ngọai và 04 bộ tại khu vực tiền đường. Các thành bậc đều được chế tác từ đá sa thạch nguyên khối – lọai vật liệu phổ biến trong kiến trúc thời Lý – với dáng hình thang vuông, kết cấu chắc chắn và kỹ thuật chạm khắc hòan thiện. Đây là hệ thống thành bậc đá thời Lý còn tương đối nguyên vẹn, có số lượng phong phú và quy mô lớn hiếm thấy trong các di tích Phật giáo cùng thời hiện còn ở Việt Nam.

Giá trị nổi bật của hệ thống thành bậc nằm ở nghệ thuật trang trí đặc sắc với sự kết hợp giữa tượng tròn và phù điêu trên cùng một tác phẩm. Phía trên mặt thành bậc là hình tượng sấu thần – một linh vật mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa Việt Nam. Tất cả những con sấu đá thật đáng tiếc đều bị cụt đầu, song phần thềm bậc vẫn còn giữ khá nguyên vẹn bức tranh điêu khắc phía dưới.

Bên dưới hình tượng sấu thần là các mảng phù điêu chim phượng được chạm khắc trong khung hình tam giác, tạo thành một bố cục hài hòa và độc đáo. Chim phượng hiện lên với tư thế múa sinh động trên đài sen, đầu ngỏanh về phía sau, cổ cao, cánh xòe rộng, đuôi dài uốn lượn thành những đường cong mềm mại. Đặc biệt, phần đuôi phượng được tạo tác công phu với các lớp tua lông cuộn sóng, kết hợp cùng những dải hoa văn hình chữ V và lôi văn biến thể, gợi liên tưởng đến đường nét trang trí trên các tác phẩm nghệ thuật cùng thời. Khỏang không gian xung quanh được lấp đầy bởi những dây hoa cúc uốn lượn, tạo nên sự cân bằng giữa hình tượng chính và nền trang trí, thể hiện tư duy bố cục tinh tế của nghệ nhân thời Lý

Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng không chỉ có giá trị về mặt nghệ thuật mà còn là nguồn tư liệu quan trọng giúp nhận diện quy mô, cấu trúc và diện mạo của một ngôi chùa Phật giáo hoàng gia thời Lý. Sự hiện diện của các thành bậc cùng hệ thống di vật đá khác cho phép các nhà nghiên cứu hình dung về một quần thể kiến trúc quy mô với các hạng mục như tam quan nội, tam quan ngoại và chính điện – nơi thờ phụng những hình tượng Phật giáo quan trọng. Đồng thời, di sản này cũng gắn bó mật thiết với Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan – nhân vật có vai trò đặc biệt trong lịch sử triều Lý và sự phát triển của Phật giáo Đại Việt.

Dưới góc độ mỹ thuật, hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là minh chứng tiêu biểu cho đỉnh cao kỹ thuật chạm khắc đá thời Lý. Các đường nét trên tác phẩm được xử lý mềm mại, uyển chuyển, gần như không xuất hiện những nét thẳng cứng nhắc mà thay vào đó là hệ thống đường cong liên tục, giàu nhịp điệu. Nghệ nhân đã khéo léo kết hợp giữa khối nổi của nghệ thuật tượng tròn với sự tinh tế của nghệ thuật phù điêu, giữa yếu tố Phật giáo và những mô típ trang trí dân gian, tạo nên một chỉnh thể hài hòa, vừa trang nghiêm vừa giàu tính thẩm mỹ.

Thông qua phong cách tạo hình, hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng cho thấy sự kế thừa và phát triển sáng tạo của nghệ thuật Việt Nam trong thời kỳ Đại Việt độc lập, tự chủ. Đây là thành tựu tiêu biểu của nền văn hóa thời Lý – giai đoạn đánh dấu sự hồi sinh mạnh mẽ của bản sắc dân tộc, khi nghệ thuật tạo hình Việt Nam hình thành phong cách riêng với sức sống bền vững và giá trị thẩm mỹ độc đáo.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, ngày 31/12/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2283/QĐ-TTg công nhận Hệ thống thành bậc đá chùa Hương Lãng là Bảo vật quốc gia (đợt 9). Ngày nay, bảo vật không chỉ là niềm tự hào của vùng đất Hưng Yên mà còn là tài sản vô giá trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, góp phần mở ra những hiểu biết sâu sắc hơn về nghệ thuật, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của dân tộc trong một thời kỳ lịch sử huy hòang.