Hai tượng Hộ pháp chùa Nhạn Sơn, thường được gọi là Ông Đen và Ông Đỏ, là những tác phẩm điêu khắc đá quy mô lớn, tiêu biểu cho nghệ thuật Champa thế kỷ XII–XIII. Được tạo tác trong giai đoạn phát triển rực rỡ của phong cách Tháp Mẫm, hai pho tượng không chỉ có giá trị đặc biệt về nghệ thuật và kỹ thuật điêu khắc mà còn phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa giữa truyền thống Champa và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân Việt tại Bình Định.

Với những giá trị nổi bật, hai tượng Hộ pháp chùa Nhạn Sơn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020.

Hai pho tượng có niên đại khỏang thế kỷ XII–XIII, hiện được lưu giữ và thờ phụng tại chùa Nhạn Sơn, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định. Phía sau chùa là gò Tam Tháp – khu phế tích kiến trúc đền tháp Champa. Theo đặc điểm chức năng của tượng Dvarapala trong không gian tôn giáo Champa, hai pho tượng nhiều khả năng từng được đặt tại lối vào của một công trình tôn giáo trong khu phế tích và được cho là vẫn còn ở vị trí nguyên thủy. Sự tồn tại của chúng tại đây cung cấp những tư liệu quan trọng cho việc nhận diện quy mô và đặc điểm của khu di tích Champa từng hiện diện trên vùng đất An Nhơn.

Hai tượng đều được tạc từ đá nguyên khối, mỗi pho nặng khoảng 800 kg. Các nhân vật được thể hiện trong tư thế đứng trên bệ tròn, thân hình cường tráng, hơi ngả về phía trước; hai chân dang rộng, đầu gối chùng nhẹ tạo thế đứng vững chắc. Đầu tượng quay về hai hướng đối diện, tạo nên bố cục cân xứng thường thấy ở các cặp tượng hộ vệ. Gương mặt mang vẻ dữ dội và uy nghi với lông mày rậm, đôi mắt lớn, mũi rộng, tai dài; cổ nổi rõ các đường gân, nhấn mạnh sức mạnh và thần thái thị uy. Tượng đội vương miện tạo hình từ các dải cánh sen cách điệu, tóc búi lớn phía sau. Trang phục gồm váy sampot bó sát phần đùi, kết hợp với các đồ trang sức và dây hình rắn vắt chéo từ vai xuống hông.

Tượng Ông Đen cao 2,45 m, rộng 1,52 m và dày 0,70 m. Tay phải cầm binh khí, tay trái đưa cong ngang ngực, bàn tay nắm một vật có chuôi hình xoắn ốc. Đáng chú ý, hai cổ chân được trang trí bằng hình tượng rắn Naga, tạo thêm nét đặc trưng cho tạo hình.

Tượng Ông Đỏ cao 2,42 m, rộng 1,50 m và dày 0,72 m. Tư thế tay được thể hiện đối xứng với Ông Đen: tay trái cầm binh khí, tay phải đưa cong ngang trước ngực. Hệ thống trang sức được chạm khắc đa dạng, gồm chuỗi hạt hình cánh sen ở bắp tay, hình rắn Naga ở cổ chân trái và vòng kiềng có họa tiết cánh sen ở cổ chân phải.

Hình tượng Hộ pháp, hay Dvarapala, bắt nguồn từ truyền thống tôn giáo Ấn Độ và giữ chức năng bảo vệ không gian thiêng, ngăn chặn những thế lực xâm phạm nơi thờ tự. Qua hai pho tượng chùa Nhạn Sơn, chức năng bảo hộ được biểu đạt bằng ngôn ngữ tạo hình mạnh mẽ, từ thế đứng, cơ bắp, ánh mắt đến hệ thống binh khí và trang sức. Những yếu tố như hoa sen và rắn Naga đồng thời cho thấy sự phong phú trong hệ thống biểu tượng tôn giáo của nghệ thuật Champa.

Giá trị đặc biệt của hai pho tượng còn nằm ở sự tiếp nối và biến đổi chức năng trong một không gian tín ngưỡng mới. Được tạo tác trong môi trường văn hóa Champa, các tượng Hộ pháp mang dấu ấn rõ nét của truyền thống tôn giáo Ấn Độ. Tuy nhiên, khi tiếp tục được bảo tồn và thờ phụng tại chùa Nhạn Sơn, chúng trở thành một bộ phận của không gian Phật giáo và đời sống tín ngưỡng địa phương. Sự hiện diện ấy phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến và tái diễn giải di sản giữa các cộng đồng cư dân trong lịch sử.

Về phương diện mỹ thuật, hai tượng được xem là những đại diện tiêu biểu và có kích thước lớn của lọai hình tượng Hộ pháp Champa còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Tác phẩm kế thừa những đặc trưng của tượng Hộ pháp phong cách Đồng Dương, đồng thời thể hiện rõ ngôn ngữ tạo hình của phong cách Tháp Mẫm thế kỷ XII–XIII. Kỹ thuật chạm khắc đá được thể hiện tinh tế qua từng chi tiết của vương miện, hoa văn cánh sen, rắn Naga, trang sức và đặc biệt là thần thái uy nghi của khuôn mặt. Sự kết hợp giữa khối hình đồ sộ và những chi tiết trang trí tinh xảo cho thấy trình độ cao của nghệ nhân Champa trong việc xử lý chất liệu đá.

Không chỉ có giá trị như những tác phẩm nghệ thuật, hai tượng Hộ pháp chùa Nhạn Sơn còn là chứng tích lịch sử trực tiếp của vùng đất An Nhơn. Cùng với Gò Tam Tháp và các dấu tích kiến trúc Champa xung quanh, hai pho tượng góp phần xác định không gian tồn tại của một trung tâm tôn giáo Champa trong lịch sử. Đồng thời, việc các tượng tiếp tục hiện diện trong đời sống thờ tự của chùa Nhạn Sơn cho thấy sức sống lâu dài của di sản và khả năng thích ứng của các biểu tượng văn hóa trong những bối cảnh xã hội mới.

Ngày nay, hai tượng Hộ pháp không chỉ là bảo vật quốc gia có giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật, mà còn giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Trong mối liên hệ với hệ thống di tích Champa tại Bình Định, hai pho tượng góp phần làm nổi bật giá trị của An Nhơn như một không gian giàu tầng tích lịch sử và văn hóa, đồng thời mở ra những cách tiếp cận mới đối với di sản Champa từ góc độ khảo cổ học, lịch sử nghệ thuật và nghiên cứu giao lưu văn hóa.

Từ sự đồ sộ của khối đá đến ánh nhìn đầy uy lực của những nhân vật hộ vệ, hai pho tượng vẫn lưu giữ dấu ấn của một nền văn hóa từng phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung. Đồng thời, việc chúng được tiếp tục gìn giữ và thờ phụng tại chùa Nhạn Sơn cho thấy một di sản có thể vượt qua những biến đổi của lịch sử, để trở thành cầu nối giữa quá khứ Champa và đời sống văn hóa đương đại.