Vua Thiệu Trị là con trưởng của vua Minh Mạng, lên ngôi năm 1841 và trị vì đến năm 1847. Thời gian ở ngôi không dài, nên trước khi mất, nhà vua chưa kịp chuẩn bị lăng tẩm cho mình như nhiều vị vua khác. Theo ghi chép, ông từng căn dặn người kế vị nên chọn nơi xây lăng gần Kinh thành, làm đơn giản, tránh hao tốn sức dân. Tinh thần ấy phần nào hiện rõ trong dáng vẻ khiêm nhường của Xương Lăng.
Lăng được khởi công vào năm 1848, dưới thời vua Tự Đức. Công trình được xây dựng trong thời gian khá ngắn, dựa trên ý nguyện của vua cha và kế thừa kinh nghiệm kiến trúc từ lăng Gia Long, lăng Minh Mạng. Vì thế, lăng Thiệu Trị vừa có nét rộng mở, gần thiên nhiên của lăng Gia Long, vừa có sự mạch lạc trong bố cục như lăng Minh Mạng, nhưng tổng thể vẫn giữ được cảm giác nhẹ nhàng hơn.

Một điểm đặc biệt của lăng Thiệu Trị là không có La thành bao bọc như nhiều lăng khác. Thay vào đó, cảnh quan tự nhiên với ruộng đồng, vườn cây và núi Thuận Đạo phía sau đã trở thành “vòng thành” mềm mại cho di tích. Bố cục lăng gồm hai khu vực chính: khu lăng mộ và khu tẩm điện, đặt gần song song với nhau. Ở khu lăng có sân chầu, Nghi Môn, Bi Đình, Lầu Đức Hinh và Bửu Thành. Khu tẩm điện có điện Bửu Đức, nơi thờ bài vị của vua Thiệu Trị và Hòang hậu Từ Dũ.

Đến lăng Thiệu Trị, du khách dễ cảm nhận một Huế rất khác: lặng lẽ, sâu, không phô trương. Những công trình cổ nằm giữa màu xanh ruộng vườn khiến Xương Lăng giống như một khoảng dừng yên bình trong hành trình khám phá lăng tẩm Huế. Đây là nơi giúp người xem hiểu thêm về một vị vua trị vì ngắn ngủi, nhưng để lại dấu ấn bằng sự giản dị, tiết chế và gần dân.