Lê Uy – vị tướng được nhân dân tôn kính

Theo tư liệu và truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, Đức Thánh Cả Lê Uy là một vị tướng vào cuối thời Lý, có công đánh đuổi quân Chiêm Thành. Ông được cho là đã hy sinh tại thượng trang Đông Sơn, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Thiên, trấn Thanh Hoa xưa. Để tưởng nhớ công lao, nhân dân lập đền thờ và tôn ông làm vị thần được phụng thờ tại địa phương.

Theo truyền thuyết địa phương, khi vua Trần Thái Tông thân chinh đi đánh Chiêm Thành, thuyền ngự đi qua khu vực sông Mã đối diện với nơi có đền thờ Lê Uy thì không thể tiếp tục hành trình mà quay tròn tại chỗ. Nhà vua cho người lên bờ tìm hiểu và biết nơi đây có đền thờ vị tướng linh thiêng. Sau khi cầu xin sự phù trợ, nhà vua khải hoàn trở về và làm lễ tạ ơn.

Tư liệu địa phương còn lưu truyền rằng vào năm Tân Hợi (1251), vua Trần Thái Tông ban sắc phong Lê Uy là “Thượng đẳng phúc thần” và cho di chuyển đền về khu vực chân núi Yên Ngựa, thuộc làng cổ Đông Sơn ngày nay. Do đây là những thông tin được lưu truyền trong tư liệu và truyền thuyết về di tích, khi giới thiệu cần phân biệt giữa tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian.

Di tích và những dấu tích còn lưu giữ

Trải qua thời gian, Đền Đức Thánh Cả vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng làng cổ Đông Sơn. Di tích từng được chỉnh trang cảnh quan, trong đó tuyến đường bao quanh hồ bán nguyệt được nâng cấp, khuôn viên và sân đền được cải tạo, góp phần tạo dựng không gian khang trang nhưng vẫn giữ nét tôn nghiêm của nơi thờ tự.

Đền hiện còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật có giá trị, trong đó có bài vị, đại tự và 31 sắc phong. Những tư liệu này góp phần phản ánh quá trình hình thành, tồn tại và thực hành tín ngưỡng tại di tích qua các thời kỳ.

Tên gọi của di tích gắn với Lê Uy và Trần Khát Chân. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Trần Khát Chân là một danh tướng cuối thời Trần, sống vào thế kỷ XIV, hoàn toàn khác thời đại với Lê Uy. Vì vậy, không nên diễn đạt “Lê Uy – Trần Khát Chân là một vị tướng cuối thời Lý”. Các nguồn hiện nay cũng sử dụng cách gọi “Đức Thánh Cả Lê Uy – Đức Thánh lưỡng Trần Khát Chân” khi nói về di tích và lễ hội tại làng cổ Đông Sơn.

Lễ hội Đền Đức Thánh Cả

Hằng năm, lễ hội truyền thống tại Đền Đức Thánh Cả được tổ chức vào các ngày từ mùng 1 đến mùng 3 tháng 3 âm lịch, trong đó các nghi thức chính diễn ra vào ngày 2 và 3. Đây là dịp để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tri ân Đức Thánh Cả Lê Uy và thực hành những nghi lễ truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ hội có các nghi thức rước nước, dâng hương, tế lễ, đội lễ và dâng lễ. Một nghi thức đặc trưng là rước kiệu Thành hoàng làng Trịnh Thế Lợi từ Đền Đức Thánh Cả về Miếu Nhị. Bên cạnh phần lễ, lễ hội còn có các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian, tạo không gian sinh hoạt cộng đồng sôi nổi cho người dân và du khách.

Việc duy trì lễ hội truyền thống không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của Đền Đức Thánh Cả và không gian làng cổ Đông Sơn. Di tích cũng tạo sự kết nối với quần thể di sản khảo cổ Đông Sơn và khu vực Hàm Rồng, góp phần làm nổi bật giá trị lịch sử – văn hóa đặc sắc của vùng đất này.