Đài thờ Mỹ Sơn A10 là một trong những kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc đá Champa, đồng thời là hiện vật độc bản phản ánh rõ nét tín ngưỡng thờ thần Shiva trong giai đọan hưng thịnh của vương triều Indrapura (thế kỷ IX–X). Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng, hiện vật đã được công nhận là Bảo vật quốc gia, trở thành minh chứng quan trọng cho trình độ sáng tạo của nền văn minh Champa.

Đài thờ được phát hiện trong khu đền A10 thuộc nhóm tháp A, Khu di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Mặc dù được công bố rộng rãi sau chương trình hợp tác trùng tu giữa Việt Nam và Ấn Độ năm 2020, sự tồn tại của hiện vật thực chất đã được nhà khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier ghi nhận từ năm 1918 thông qua các bản vẽ và tư liệu khảo cứu. Điểm đặc biệt của đợt nghiên cứu năm 2020 là việc phát hiện bổ sung các bộ phận còn thiếu, trong đó có cặp linga – yoni và các khối đá nằm dưới hố thiêng của ngôi đền, qua đó phục dựng hòan chỉnh tổng thể đài thờ sau hơn một thế kỷ kể từ lần ghi nhận đầu tiên.

Đài thờ được ghép từ 17 khối sa thạch xếp thành năm lớp, có chiều cao 2,26 m, dài 2,69 m và rộng 2,58 m. Toàn bộ công trình gồm ba bộ phận chính: phần đế, thân đài và tượng thờ linga – yoni. Phần đế được ghép từ chín khối đá, bốn mặt đều được trang trí hệ thống cửa giả thu nhỏ với hình tượng các tu sĩ trong tư thế chắp tay cung kính; riêng mặt bắc khắc họa hình ảnh một đạo sư râu dài ngồi theo kiểu hoàng gia, tạo nên điểm nhấn đặc biệt trong bố cục trang trí. Thân đài có dạng khối vuông với các mô típ hình học cân đối, trong khi phần trên là tượng thờ linga – yoni được tạc liền khối, đạt quy mô lớn nhất từng được phát hiện trong nghệ thuật điêu khắc Champa.

Giá trị nổi bật của bảo vật nằm ở hình tượng linga – yoni liền khối bằng sa thạch, đại diện cho thần Shiva – vị thần tối cao của Ấn Độ giáo. Linga hình trụ tròn được mài nhẵn, nổi bật trên khối yoni có kích thước lớn, tạo nên một chỉnh thể hài hòa cả về tỷ lệ lẫn kỹ thuật chế tác. Đây là hiện vật tiêu biểu và có quy mô lớn nhất trong loại hình linga – yoni liền khối của nghệ thuật Champa, đồng thời là minh chứng rõ nét cho nghi lễ thờ thần Shiva trong giai đoạn thế kỷ IX–X.

Không chỉ mang giá trị tôn giáo, Đài thờ Mỹ Sơn A10 còn là tư liệu đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu lịch sử nghệ thuật Champa. Hiện vật được xác định là đài thờ nguyên vẹn hiếm hoi còn bảo tồn tại chính không gian thờ tự ban đầu, phản ánh đầy đủ cấu trúc và nghi lễ của ngôi đền chính thờ Shiva dưới thời Indrapura. Trong bối cảnh nhiều công trình cùng thời như Phật viện Đồng Dương chỉ còn lại dấu tích kiến trúc, sự tồn tại gần như nguyên vẹn của Đài thờ Mỹ Sơn A10 có ý nghĩa đặc biệt trong việc phục dựng diện mạo tôn giáo và kiến trúc Champa giai đoạn cực thịnh.

Ở phương diện kỹ thuật, bảo vật thể hiện trình độ chế tác và lắp ghép đá đạt đến độ hoàn thiện cao. Các khối sa thạch được gia công chính xác và liên kết bằng hệ thống mộng đuôi cá – kỹ thuật xây dựng đặc trưng của người Champa. Đặc biệt, việc phát hiện dấu vết chì trong các mộng ghép là tư liệu khảo cổ hiếm có, góp phần làm sáng tỏ kỹ thuật liên kết đá mà đến nay chỉ còn ghi nhận tại khu đền tháp Mỹ Sơn.

Về giá trị mỹ thuật, Đài thờ Mỹ Sơn A10 được xem là tác phẩm tiêu biểu của phong cách Đồng Dương, đồng thời vẫn lưu giữ nhiều yếu tố chuyển tiếp từ phong cách Hòa Lai. Những đường nét khỏe khoắn, bố cục chặt chẽ và hệ thống trang trí giàu tính biểu tượng phản ánh quá trình vận động của nghệ thuật Champa trong giai đoạn giao thoa giữa hai phong cách lớn. Chính đặc điểm này khiến bảo vật trở thành hiện vật hiếm hoi giúp nhận diện bước chuyển quan trọng trong lịch sử tạo hình Champa cuối thế kỷ IX.

Ngày nay, Đài thờ Mỹ Sơn A10 không chỉ là hiện vật trung tâm của quần thể di sản Mỹ Sơn mà còn là biểu tượng tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc đá và tín ngưỡng Ấn Độ giáo tại Việt Nam. Với giá trị nổi bật về lịch sử, mỹ thuật, kỹ thuật và khảo cổ học, bảo vật góp phần làm sáng tỏ diện mạo của nền văn minh Champa, đồng thời khẳng định vị thế của Mỹ Sơn như một trong những trung tâm tôn giáo và nghệ thuật quan trọng nhất của khu vực Đông Nam Á trong thời kỳ trung đại.