Chùa Keo có tên chữ là Báo Ân Trùng Nghiêm tự, nằm tại làng Keo, nay thuộc xã Thuận An, thành phố Hà Nội. Trong các tài liệu được công bố trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, chùa thuộc xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Từ ngày 1/7/2025, khu vực làng Keo thuộc địa giới hành chính xã Thuận An theo việc tổ chức lại các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội (Ủy ban Thường vụ Quốc hội, 2025).

Tên gọi đầy đủ Báo Ân Trùng Nghiêm tự được ghi nhận trong các tài liệu nghiên cứu và hồ sơ giới thiệu lễ hội làng Keo. Vì vậy, chùa này cần được phân biệt với chùa Báo Ân tại xã Dương Quang, Gia Lâm – một di tích thời Trần đã được khảo cổ học nghiên cứu và công bố riêng.

Làng Keo và tên gọi của chùa

Làng Keo có tên cổ là Cổ Giao, trước đây thuộc huyện Long Biên, quận Giao Chỉ. Tên Keo được sử dụng làm tên Nôm của làng và tên gọi thông dụng của ngôi chùa. Tư liệu địa phương ghi nhận làng Keo xưa có nghề nấu keo da trâu, làm sơn gỗ và sơn son thếp vàng (Sơn Dương, 2023).

Theo hồ sơ lễ hội được công bố năm 2024, làng Keo gồm hai thôn Giao Tất và Giao Tự. Tên Keo còn được giải thích theo sự gắn bó giữa hai cộng đồng cư dân này. Chùa nằm trong không gian di tích và sinh họat tín ngưỡng chung của làng, cùng với nghè Keo, đình Dân và đình Bằng (Qùynh Chi, 2024).

Lịch sử và sự tích Bà Keo

Chùa Keo thờ Bà Keo, được đồng nhất với Phật Pháp Vân trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp. Hệ thống Tứ Pháp gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện, gắn với trung tâm Phật giáo cổ Dâu – Luy Lâu. Các tư liệu nghiên cứu về Phật giáo Gia Lâm xác định sự tích Phật Pháp Vân và chùa Keo có mối liên hệ với sự tích Phật Mẫu Man Nương và hệ thống Tứ Pháp tại vùng Luy Lâu (Lê Ngọc Quang, 2023).

Theo truyền thuyết được lưu truyền tại địa phương, khi bốn pho tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện được tạc tại vùng Luy Lâu, việc sơn tượng gặp khó khăn. Một nhóm thợ của làng Keo đến thực hiện và hoàn thành công việc. Sau đó, nhóm thợ xin phần gỗ còn lại để mang về làng tạc tượng Pháp Vân.

Truyền thuyết kể rằng pho tượng được tạo tác tại làng Keo có hình thức tương tự tượng Pháp Vân tại chùa Dâu nhưng kích thước nhỏ hơn. Pho tượng được nhân dân gọi là Bà Keo và được đặt thờ tại chùa. Nội dung này thuộc hệ thống truyền thuyết dân gian, chưa phải là tư liệu xác định niên đại trực tiếp của pho tượng hoặc thời điểm khởi dựng chùa (Sơn Dương, 2023; Lê Ngọc Quang, 2023).

Một số tài liệu giới thiệu chùa có lịch sử khoảng một nghìn năm. Tuy nhiên, chưa tìm thấy văn bản đồng đại hoặc kết quả khảo cổ học được công bố để xác định chính xác năm khởi dựng. Những thành phần kiến trúc và di vật hiện còn chủ yếu được xác định có niên đại từ thế kỷ XVII đến thời Nguyễn.

Kiến trúc

Các thành phần kiến trúc được tư liệu công bố ghi nhận gồm tam quan, thượng điện, hậu cung và tháp Tam phẩm liên hoa.

Tam quan được xây bằng gạch, mang hình thức nghi môn thời Nguyễn. Đây là lối vào khuôn viên và trục kiến trúc chính của chùa.

Tòa thượng điện được xây theo kiểu nhà bốn mái. Công trình mở cửa tại đầu hồi; bộ khung gỗ sử dụng kết cấu chồng rường. Đầu các con rường có trang trí hoa văn, được tài liệu xếp hạng xác định mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII.

Hậu cung nằm phía sau thượng điện, là nơi đặt tượng Bà Keo. Phía trên khu vực hậu cung có tháp Tam phẩm liên hoa. Tòa hậu cung và tháp được xác định là những thành phần kiến trúc hình thành hoặc được sửa chữa dưới thời Nguyễn (Sơn Dương, 2023).

Kiến trúc hiện nay là kết quả của nhiều giai đoạn xây dựng, sửa chữa và tu bổ. Vì vậy, niên đại lịch sử được nhắc đến trong truyền thuyết về sự hình thành chùa không đồng nhất với niên đại của toàn bộ công trình đang tồn tại.

Tượng thờ và di vật

Đối tượng thờ chính của chùa là Bà Keo – Pháp Vân. Tượng được đặt tại khu vực hậu cung và được đưa ra thực hiện các nghi lễ trong lễ hội làng Keo.

Chùa còn lưu giữ tượng Quan Âm Thiên thủ Thiên nhãn. Tài liệu Hà Nội danh thắng và di tích xác định pho tượng mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII. Ngoài ra, chùa còn có hệ thống tượng Phật, đồ thờ và các di vật thuộc nhiều giai đoạn khác nhau.

Một trong những tư liệu có niên đại được công bố tại chùa là bia đá dựng vào niên hiệu Hoàng Định, năm 1616. Niên đại của văn bia cho thấy chùa đã tồn tại ít nhất từ đầu thế kỷ XVII. Nội dung đầy đủ của văn bia chưa được phổ biến trong những tài liệu trực tuyến đã tiếp cận.

Một số nguồn báo chí thống kê chùa còn lưu giữ 47 pho tượng, sáu bia đá, chuông đúc dưới niên hiệu Cảnh Thịnh, khánh đồng, sắc phong và các đồ thờ tự khác. Các số liệu này cần tiếp tục được đối chiếu với biên bản kiểm kê di tích hoặc hồ sơ xếp hạng để xác định hiện trạng và niên đại của từng hiện vật.

Lễ hội làng Keo

Lễ hội làng Keo được tổ chức hằng năm từ ngày mồng 6 đến ngày mồng 8 tháng Tư âm lịch. Không gian tổ chức lễ hội gồm nghè Keo, chùa Keo, đình Dân, đình Bằng, cổng làng và những địa điểm có liên quan trong làng (Quỳnh Chi, 2024).

Nghè Keo thờ Đức Thánh Thành hoàng Đào Phúc Đại Vương và Tiên Anh Công chúa. Chùa Keo thờ Bà Keo – Pháp Vân. Các nghi thức của lễ hội được thực hiện tại cả không gian thờ Thành hoàng và không gian thờ Phật.

Sáng ngày mồng 6 tháng Tư âm lịch, người dân chuẩn bị lễ vật dâng tại nghè Keo, sau đó đưa lễ lục cúng gồm hương, hoa, đăng, trà, quả và thực phẩm sang chùa. Tại chùa, nghi thức lau rửa và thay y phục cho tượng Bà Keo được thực hiện trước lễ rước.

Sau nghi thức tại hậu cung, tượng Bà Keo được đưa ra khỏi chùa và đặt tại bệ đá trước thượng điện. Đoàn rước Thánh Ông từ nghè Keo đến cổng chùa để đón tượng Bà Keo. Nghi thức này được cộng đồng địa phương gọi là Thần đi đón Phật. Sau đó, đoàn rước tiếp tục thực hiện các nghi lễ theo lộ trình và quy định của làng (Quỳnh Chi, 2024).

Ngoài các hoạt động tế lễ và rước, lễ hội còn có những hoạt động như vật truyền thống, chạy ngựa, cờ tướng, kéo co, thả chim và các hoạt động văn hóa, thể thao của cộng đồng địa phương. Thành phần và quy mô hoạt động có thể thay đổi theo kế hoạch tổ chức từng năm.

Xếp hạng 

Năm 1993, chùa Keo và nghè Keo được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích cấp quốc gia. Các nguồn hiện sử dụng tên lọai hình là di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật hoặc di tích kiến trúc nghệ thuật. Chưa tìm thấy bản điện tử của quyết định xếp hạng năm 1993 để xác định số quyết định và tên gọi đầy đủ được ghi trong văn bản gốc.

Ngày 21/2/2024, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 370/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội làng Keo, xã Kim Sơn, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc lọai hình lễ hội truyền thống.