Bộ tượng Tam Thế Phật là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII, phản ánh đỉnh cao của kỹ thuật tạo hình, tư tưởng Phật giáo và mỹ thuật truyền thống. Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, bộ tượng đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia (đợt 9) năm 2020.

Bộ tượng hiện được lưu giữ tại chùa Bút Tháp (Ninh Phúc tự), thuộc thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Được xây dựng bên bờ nam sông Đuống, chùa Bút Tháp là một trong những danh lam cổ tự tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nổi tiếng bởi quy mô kiến trúc hòan chỉnh và hệ thống tượng Phật, pháp khí, cổ vật phong phú còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn. Nơi đây hiện lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc có giá trị đặc biệt, trong đó nổi bật là tượng Quan Âm Thiên thủ Thiên nhãn và bộ tượng Tam thế Phật – những đỉnh cao của mỹ thuật Phật giáo Việt Nam thế kỷ XVII.

Bộ tượng được chế tác bằng gỗ, phủ sơn son thếp vàng, gồm ba pho tượng tượng trưng cho ba đời của chư Phật: Quá khứ thế (Trang Nghiêm Thiên Kiếp Phật), Hiện tại thế (Hiền Kiếp Thiên Phật) và Vị lai thế (Tinh Tiến Kiếp Thiên Phật). Hình tượng Tam Thế không chỉ biểu trưng cho ba thời quá khứ, hiện tại và tương lai mà còn hàm chứa triết lý về vô lượng chư Phật, sự tiếp nối bất tận của chân lý và lòng từ bi trong vũ trụ quan Phật giáo.

Ba pho tượng có bố cục thống nhất, cùng ngồi trong tư thế nhập thiền trên tòa sen, thể hiện thần thái tĩnh tại và trang nghiêm. Bệ tượng được tạo hình theo khối vuông, thắt ở phần giữa với kết cấu ba tầng mang tính ước lệ, tạo nên sự cân đối và vững chãi cho toàn bộ tác phẩm. Hệ thống hoa văn được bố trí chặt chẽ nhưng không cầu kỳ, mang vẻ đẹp dung dị, khoáng đạt, phản ánh tư duy thẩm mỹ đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thế kỷ XVII.

Điểm nhấn nổi bật của bộ tượng nằm ở nghệ thuật trang trí bệ sen và bệ tượng. Những cánh sen được tạo khối nổi, nở căng, đầu cánh nhọn, phủ màu son thắm và thếp vàng dọc theo đường viền, tạo nên hiệu quả thị giác vừa rực rỡ vừa thanh nhã. Giữa mỗi cánh sen là các cụm hoa văn được tạo bởi hai cung tròn khép lại theo hình mũi hài, góp phần làm tăng tính nhịp điệu và sự tinh tế trong tổng thể bố cục.

Ở tầng giữa của bệ tượng, họa tiết lá đề được thể hiện với đường nét khỏe khoắn, bao quanh bởi viền lửa cách điệu. Bên trong lòng lá đề là hình tượng rồng – mô típ quen thuộc trong mỹ thuật Việt Nam từ thời Lý, biểu trưng cho quyền năng, sự sinh sôi và khát vọng thái bình. Sự kết hợp giữa hình tượng lá đề của Phật giáo và rồng của mỹ thuật truyền thống đã tạo nên một ngôn ngữ tạo hình giàu tính biểu tượng, phản ánh quá trình bản địa hóa Phật giáo trong đời sống văn hóa Việt.

Xét trên phương diện nghệ thuật và biểu tượng, Bộ tượng Tam Thế Phật là minh chứng tiêu biểu cho sự dung hội giữa tư tưởng Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Hệ thống hoa văn trên bệ tượng không chỉ mang ý nghĩa trang trí mà còn gợi nhắc đến các lực lượng của tự nhiên, phản ánh tín ngưỡng cầu mưa, cầu mùa – một khát vọng gắn bó lâu đời với cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Chính sự kết hợp hài hòa giữa giáo lý Phật giáo và tâm thức dân gian đã tạo nên bản sắc riêng của mỹ thuật Phật giáo Việt Nam, khác biệt với nhiều quốc gia trong khu vực.

Với giá trị nổi bật về lịch sử, mỹ thuật và tư tưởng, Bộ tượng Tam Thế Phật không chỉ là một kiệt tác của nghệ thuật điêu khắc thế kỷ XVII mà còn là tư liệu quý giá phục vụ nghiên cứu về biểu tượng học Phật giáo, kỹ thuật sơn son thếp vàng và sự phát triển của mỹ thuật truyền thống Việt Nam. Trải qua nhiều thế kỷ, bộ tượng vẫn giữ được vẻ đẹp trang nghiêm và sức sống nghệ thuật bền vững, trở thành một trong những điểm nhấn quan trọng trong không gian di sản của chùa Bút Tháp cũng như kho tàng Bảo vật quốc gia Việt Nam.