Bộ sưu tập trang sức vàng Trà Veo 3 – Lâm Thượng là một trong những sưu tập kim hòan Chăm tiêu biểu còn được lưu giữ tại Việt Nam, phản ánh trình độ phát triển rực rỡ của nghệ thuật chế tác vàng trong giai đọan từ thế kỷ X đến thế kỷ XII. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và mỹ thuật, bộ sưu tập đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2020, góp phần khẳng định vị thế của di sản văn hóa Chămpa trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

Hiện vật hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi. Bộ sưu tập gồm 15 hiện vật bằng vàng, bao gồm khuyên tai, hoa tai và nhẫn, được phát hiện qua các cuộc điều tra, khai quật khảo cổ học tại hai địa điểm Trà Veo 3 và Lâm Thượng. Đây đều là những phát hiện có giá trị đặc biệt, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng về đời sống vật chất, tín ngưỡng và kỹ thuật thủ công của cư dân Chămpa.

Nổi bật trong bộ sưu tập là 10 chiếc khuyên tai với nhiều kiểu dáng đặc trưng như khuyên tai hình đĩa có thân cong, thân dẹt hoặc thân thẳng đứng và khuyên tai hình vành khăn có dáng tròn mềm mại. Bên cạnh đó là 2 hoa tai được tạo hình hoa cúc đối đỉnh với các cánh hoa cân xứng, tinh xảo và 3 chiếc nhẫn vàng, trong đó có một chiếc được gắn đá qúy trên mặt nhẫn. Mỗi hiện vật đều thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa hình khối, tỷ lệ và kỹ thuật chế tác, phản ánh trình độ kim hòan đạt đến độ hòan mỹ của nghệ nhân Chămpa. 

Nguồn gốc của bộ sưu tập gắn liền với những phát hiện khảo cổ quan trọng tại Quảng Ngãi. Năm 2010, trong quá trình khai quật khu vực lòng hồ chứa nước Nước Trong, các nhà khảo cổ đã phát hiện một ngôi mộ đất thuộc thế kỷ XII của một nhân vật có địa vị cao trong xã hội. Ngoài vũ khí, đồ gốm và chuỗi hạt thủy tinh Indo-Pacific, mộ táng còn chứa một khuyên tai vàng và một nhẫn vàng. Trước đó, tại khu vực Lâm Thượng (huyện Mộ Đức), một chiếc vò chôn dưới lòng đất cũng được phát hiện, bên trong chứa nhiều đồ trang sức vàng Chămpa có niên đại khoảng thế kỷ X. Những phát hiện này đã góp phần làm sáng tỏ diện mạo của nghệ thuật kim hoàn Chămpa trong giai đoạn phát triển hưng thịnh.

Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, bộ sưu tập còn phản ánh nhiều phương diện của đời sống xã hội Chămpa. Trong bối cảnh văn hóa đương thời, trang sức vàng không đơn thuần là vật phẩm làm đẹp mà còn là biểu tượng của quyền lực, địa vị xã hội, niềm tin tôn giáo và quyền sở hữu cá nhân. Sự hiện diện của các hiện vật trong mộ táng cho thấy chúng gắn liền với tầng lớp có vị thế trong cộng đồng, đồng thời phản ánh sự phát triển của nghề kim hoàn như một ngành thủ công chuyên biệt trong xã hội Chămpa.

Xét về giá trị mỹ thuật, bộ sưu tập tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật Chămpa giai đoạn sớm từ thế kỷ X đến thế kỷ XII. Các hiện vật được tạo tác với bố cục cân đối, đường nét mềm mại và tỷ lệ chuẩn xác. Khuyên tai hình đĩa mang đường cong thanh thoát, trong khi hoa tai hình hoa cúc được chế tác bằng kỹ thuật đúc và gia công tinh vi, thể hiện trình độ xử lý kim loại quý đạt đến đỉnh cao. Những đặc điểm này không chỉ minh chứng cho kỹ thuật kim hoàn phát triển vượt bậc mà còn phản ánh tư duy thẩm mỹ đặc sắc của nghệ nhân Chămpa.

Ngày nay, bộ sưu tập trang sức vàng Trà Veo 3 – Lâm Thượng là một trong những hiện vật tiêu biểu của Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi và là minh chứng sinh động cho sự hưng thịnh của nền văn minh Chămpa trên dải đất miền Trung. Với giá trị nổi bật về khảo cổ học, lịch sử, mỹ thuật và văn hóa, bộ sưu tập không chỉ góp phần làm phong phú kho tàng di sản quốc gia mà còn mở ra những góc nhìn sâu sắc về đời sống, kỹ nghệ và trình độ sáng tạo của cư dân Chămpa cách đây hơn một thiên niên kỷ.