12 Bia Tiến sĩ Văn Miếu Bắc Ninh là hệ thống văn bia có giá trị đặc biệt trong kho tàng di sản văn hóa Bắc Ninh, phản ánh rõ nét truyền thống hiếu học, trọng đạo và tôn vinh nhân tài của vùng đất Kinh Bắc. Không chỉ ghi dấu những thành tựu của nền khoa cử phong kiến, hệ thống bia còn là nguồn sử liệu gốc quan trọng, góp phần nhận diện diện mạo giáo dục, khoa bảng và đội ngũ trí thức của Kinh Bắc trong lịch sử.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khoa học và mỹ thuật, 12 Bia Tiến sĩ Văn Miếu Bắc Ninh đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020.

Hệ thống bia được dựng vào năm Kỷ Sửu, niên hiệu Thành Thái, tương ứng năm 1889. Gồm 12 tấm bia đá, các bia hiện được bố trí tại hai dãy Tả vu và Hữu vu trong khuôn viên Văn Miếu Bắc Ninh, nay thuộc phường Đại Phúc, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Mỗi bia có kích thước tương đối thống nhất, cao 110 cm, rộng 75 cm, dày 9 cm. Phần trán bia tạo dáng cong, trang trí đồ án “lưỡng long chầu nguyệt”, một mô típ quen thuộc trong nghệ thuật trang trí truyền thống, thể hiện sự trang nghiêm và tôn kính đối với người được đề danh. Trên diềm bên trái mỗi bia còn ghi vị trí đặt bia, cho thấy sự quy củ trong tổ chức không gian thờ tự và lưu danh.

Đặc biệt, giá trị của hệ thống bia không chỉ nằm ở hình thức mà trước hết được thể hiện qua nội dung văn khắc. Các văn bia ghi chép cụ thể về khoa thi, họ tên, quê quán, học vị và chức tước của những người đỗ đạt trong các khoa thi khoa bảng của xứ Kinh Bắc, bao gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa và Tiến sĩ. Nội dung bia đồng thời cho biết niên đại dựng bia, người soạn văn và người tổ chức dựng bia, tạo nên một hệ thống thông tin có giá trị đối chiếu và xác tín cao đối với nghiên cứu lịch sử.

Một giá trị đặc biệt của 12 bia Tiến sĩ là khả năng bổ khuyết cho tư liệu khoa cử hiện còn. Một số nhân vật được ghi danh trên bia không xuất hiện trong các tài liệu đăng khoa lục cổ hoặc hệ thống bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Vì vậy, các văn bia tại Văn Miếu Bắc Ninh giữ vai trò như những chứng tích bổ sung quan trọng, góp phần làm rõ hơn danh sách và thân thế của các danh nhân khoa bảng vùng Kinh Bắc. Từ những dòng chữ được khắc trên đá, một phần lịch sử trí thức của vùng đất này được bảo tồn và truyền lại qua nhiều thế hệ.

Nội dung hệ thống bia được đặt dưới tiêu đề chung “Kim bảng lưu phương”, mang ý nghĩa lưu giữ danh thơm trên bảng vàng và để tiếng thơm của người đỗ đạt được truyền lại lâu dài. Ý niệm ấy vượt ra ngoài việc ghi danh cá nhân, trở thành biểu tượng cho quan niệm coi trọng học vấn, đạo đức và sự nghiệp của người có học trong xã hội truyền thống. Những tấm bia vì thế không chỉ lưu giữ tên tuổi mà còn truyền tải một hệ giá trị văn hóa sâu sắc: học để thành tài, lập đức và để lại danh thơm cho quê hương.

Về phương diện khoa học và mỹ thuật, hệ thống bia gắn liền với công trình sưu tầm, khảo cứu của Đỗ Trọng Vĩ, một vị Cử nhân từng giữ chức Đốc học tỉnh Bắc Ninh. Trên cơ sở đối chiếu nhiều nguồn tư liệu lịch sử, ông đã biên soạn nội dung chữ Hán cho các văn bia, tạo nên một hệ thống tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu lịch sử khoa cử và văn hóa Kinh Bắc. Nghệ thuật khắc chữ rõ nét, bố cục cân đối cùng họa tiết “lưỡng long chầu nguyệt” cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa chức năng lưu sử và giá trị thẩm mỹ, đồng thời phản ánh đặc điểm nghệ thuật tạo hình cuối thế kỷ XIX.

Trong tổng thể di sản Văn Miếu Bắc Ninh, 12 bia Tiến sĩ là nhóm hiện vật giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trong số 15 bia đá còn được bảo tồn tại di tích, hệ thống 12 bia dựng tại Tả vu và Hữu vu có thể xem là thành tố cốt lõi làm nên giá trị của không gian văn bia nơi đây. Không chỉ góp phần khẳng định vị thế của Văn Miếu Bắc Ninh trong hệ thống di tích khoa bảng Việt Nam, các bia còn là minh chứng trực quan cho bề dày truyền thống hiếu học của vùng Kinh Bắc.

Qua hơn một thế kỷ, những dòng chữ khắc trên đá vẫn tiếp tục kể lại câu chuyện về một vùng đất từng nổi danh bởi khoa bảng và nhân tài. Mỗi tấm bia là một dấu mốc của lịch sử, mỗi tên tuổi được lưu danh là một phần ký ức của cộng đồng. Từ đó, 12 Bia Tiến sĩ Văn Miếu Bắc Ninh không chỉ có giá trị như những văn bản lịch sử bằng đá, mà còn là biểu tượng bền vững của truyền thống học hành, trọng người tài và khát vọng lưu danh của vùng đất Kinh Bắc.