Bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” là một trong những tư liệu vật chất đặc biệt qúy giá phản ánh lịch sử Phật giáo và đời sống văn hóa Đại Việt dưới triều Trần. Được dựng tại chùa Thanh Mai và có niên đại năm Đại Trị thứ 5 (1362), tấm bia không chỉ là một tác phẩm điêu khắc đá tiêu biểu của thế kỷ XIV mà còn là nguồn sử liệu gốc quan trọng ghi lại hành trạng của các vị tổ Thiền phái Trúc Lâm, đặc biệt là Đệ nhị Tổ Pháp Loa. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và văn bản học, “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Tấm bia hiện được bảo tồn tại chính không gian nguyên thủy – chùa Thanh Mai, thuộc thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương. Bia gồm thân bia bằng đá đặt trên bệ hình rùa, tạo nên một tổng thể vừa bề thế vừa trang nghiêm. Thân bia cao 131 cm, rộng 82 cm, dày 14 cm; bệ rùa dài 165 cm, rộng 103 cm và cao 30 cm. Sự kết hợp giữa kiến trúc bia và hình tượng rùa – biểu tượng của sự trường tồn – không chỉ tạo nên giá trị tạo hình mà còn thể hiện quan niệm văn hóa truyền thống về việc lưu giữ ký ức và những giá trị thiêng liêng qua thời gian.
Trang trí trên bia mang đậm phong cách nghệ thuật thời Trần. Trán bia được chạm hình rồng chầu hai bên dòng chữ Triện ghi tên bia, tạo nên bố cục cân xứng và uy nghi. Bao quanh diềm bia là những dải hoa văn cúc dây mềm mại, trong khi phần chân được trang trí bằng các lớp sóng nước. Sự kết hợp giữa đường nét mạnh mẽ của hình rồng, vẻ uyển chuyển của hoa cúc dây và nhịp điệu của sóng nước tạo nên một tổng thể hài hòa, đồng thời cho thấy trình độ cao của nghệ thuật chạm khắc đá Đại Việt thế kỷ XIV.
Một trong những giá trị đặc biệt của “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” nằm ở hệ thống văn tự đồ sộ được khắc trên hai mặt bia. Văn bia chủ yếu sử dụng thể chữ Lệ, được trình bày ngay ngắn, chuẩn mực. Mặt trước gồm 39 dòng, mỗi dòng 68 chữ; mặt sau gồm 42 dòng, mỗi dòng 68 chữ, phần cuối số chữ giảm dần. Sự kết hợp giữa chữ Lệ ở phần văn bản và chữ Triện ở tên bia không chỉ tạo nên giá trị thư pháp mà còn phản ánh trình độ sử dụng văn tự và kỹ thuật khắc chữ đá đạt đến độ tinh luyện của nghệ nhân đương thời.

Về phương diện lịch sử, tấm bia có ý nghĩa đặc biệt trong việc bổ sung những tư liệu quý cho việc nghiên cứu Phật giáo Đại Việt thế kỷ XIV. Nội dung văn bia ghi chép khá chi tiết về cuộc đời và sự nghiệp của các vị tổ Thiền phái Trúc Lâm, trong đó nổi bật là Pháp Loa (1284–1330), vị tổ thứ hai của thiền phái. Những thông tin về số lượng tăng ni được độ, các cơ sở tự viện được xây dựng, hệ thống tháp và chùa gắn với hoạt động hoằng pháp của Pháp Loa cho thấy quy mô đáng kể của Phật giáo Trúc Lâm dưới thời Trần.
Văn bia đồng thời cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa Phật giáo và vương quyền. Những ghi chép về sự ủng hộ của hoàng gia đối với hoạt động xây dựng chùa tháp và phát triển tự viện cho thấy Phật giáo giữ một vị trí quan trọng trong đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần của Đại Việt. Sự hình thành của một mạng lưới trung tâm Phật giáo từ Thăng Long qua Chí Linh đến Yên Tử cũng góp phần tạo nên một không gian văn hóa – tâm linh có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử vùng Đông Bắc.
Không chỉ phản ánh Thiền tông, nội dung bia còn cung cấp những thông tin đáng chú ý về sự hiện diện của Mật tông và các thực hành Phật giáo khác trong xã hội Đại Việt. Những ghi chép liên quan đến kinh điển, nghi lễ và hoạt động sao chép, in kinh cho thấy đời sống Phật giáo thời Trần có sự giao thoa tư tưởng phong phú. Đặc biệt, các quy định kiêng húy được thể hiện trong văn bản là nguồn tư liệu có giá trị đối với việc nghiên cứu thể chế, nghi lễ và quan niệm tôn quân trong xã hội quân chủ đương thời.
Một giá trị đáng chú ý khác của “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” nằm ở những thông tin liên quan đến lịch sử mỹ thuật Phật giáo Việt Nam. Văn bia ghi nhận việc vào năm Đại Khánh thứ 8 (1321), Thượng phẩm Hoài Ninh Hầu đã xin Thiền sư Pháp Loa cho đúc tượng Thiên Thủ Thiên Nhãn Quan Âm. Tư liệu này góp phần xác định sự hiện diện của hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay trong đời sống nghệ thuật và tín ngưỡng Đại Việt từ thời Trần, qua đó cung cấp thêm cơ sở cho việc nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của một trong những hình tượng quan trọng của nghệ thuật Phật giáo Việt Nam.
Ở phương diện mỹ thuật, “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật tạo hình và nghệ thuật thư pháp. Những đường chạm rồng, hoa cúc dây, sóng nước cùng hệ thống chữ Lệ và chữ Triện tạo nên một chỉnh thể có giá trị thẩm mỹ cao. Qua đó, tấm bia cho thấy không chỉ kỹ thuật chế tác đá mà còn cả trình độ tư duy bố cục, tạo hình và xử lý văn tự của nghệ nhân Đại Việt thế kỷ XIV.
Ngày nay, bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” giữ vị trí quan trọng trong quần thể di tích chùa Thanh Mai và trong không gian di sản Phật giáo vùng Đông Bắc. Cùng với Côn Sơn, Kiếp Bạc và Yên Tử, Thanh Mai tạo thành một mạng lưới di tích gắn với lịch sử Phật giáo Trúc Lâm và vùng đất Chí Linh. Sự hiện diện của bảo vật tại nơi nguyên gốc không chỉ góp phần bảo tồn giá trị của di tích mà còn tạo điều kiện để công chúng tiếp cận trực tiếp với một nguồn sử liệu đặc biệt về lịch sử tôn giáo, văn hóa và nghệ thuật Đại Việt.
Trải qua hơn sáu thế kỷ, “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” vẫn đứng đó như một chứng nhân bằng đá của một thời đại. Từng dòng chữ, từng đường chạm trên mặt bia không chỉ lưu giữ ký ức về những con người và sự kiện đã qua, mà còn mở ra những góc nhìn về đời sống tinh thần, nghệ thuật và cấu trúc xã hội của Đại Việt thời Trần. Vì thế, giá trị của tấm bia không chỉ nằm ở tuổi đời hay vẻ đẹp tạo hình, mà còn ở khả năng kết nối hiện tại với một lớp ký ức lịch sử được lưu giữ nguyên vẹn trong không gian văn hóa nơi nó đã tồn tại từ thế kỷ XIV.







