Bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” là một trong những hiện vật tiêu biểu của di sản văn hóa thời chúa Nguyễn, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và kỹ thuật. Được tạo tác năm 1715 dưới thời Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu, trong đợt đại trùng tu chùa Thiên Mụ, tấm bia là một trong những bia đá có quy mô lớn và còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn của Đàng Trong đầu thế kỷ XVIII. Không chỉ là một tác phẩm điêu khắc đá quy mô lớn, bia còn là nguồn sử liệu gốc phản ánh vị thế của chúa Nguyễn, đời sống Phật giáo và diện mạo văn hóa của vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân đương thời.

Với những giá trị tiêu biểu, bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020. Hiện vật được bảo tồn nguyên vị trong khuôn viên chùa Thiên Mụ, thành phố Huế, qua đó duy trì mối liên hệ trực tiếp giữa bảo vật với không gian kiến trúc và cảnh quan lịch sử nơi nó được tạo lập.

Tổ hợp bia có quy mô đồ sộ, cao gần 5 m, gồm ba bộ phận chính: bệ bia, đế rùa và thân bia. Bệ đá hình vuông được trang trí hồi văn hình kỷ hà; phía trên là tượng rùa đá có kích thước lớn, được tạo tác sinh động với đầu ngẩng cao, bốn chân đặt trên bệ trong tư thế chuyển động như đang bơi. Các chi tiết ở cổ chân, bụng và phần thân được xử lý mềm mại, tạo cảm giác chân thực và giàu sức sống.

Đặc biệt, thân bia là sự kết hợp giữa hai lọai đá có đặc tính và màu sắc khác nhau. Phần trán bia bằng đá cẩm thạch trắng có hình bán nguyệt, chạm nổi đồ án rồng mây và sóng nước. Ở trung tâm là dòng chữ “Ngự kiến Thiên Mụ tự”, cùng hình ấn triện khắc chồng lên phần chữ, mang nội dung “Đại Việt quốc Nguyễn Chúa vĩnh trấn chi bảo”. Phần thân bia bằng sa thạch màu xám, cao gần 3,9 m, được khắc chìm bài ký và bài minh của chúa Nguyễn Phúc Chu với khỏang 1.250 chữ Hán. Sự kết hợp giữa các chất liệu, cấu trúc và kỹ thuật chạm khắc cho thấy trình độ chế tác đá cao của nghệ nhân Đàng Trong đầu thế kỷ XVIII.

Một trong những đặc điểm đáng chú ý của bảo vật là việc con dấu vương quyền được tái hiện trực tiếp trên mặt bia, chồng lên phần chữ của minh văn. Cách thức này mô phỏng tập quán đóng dấu trên các văn bản hành chính đương thời, khiến tấm bia không chỉ mang chức năng ghi nhớ sự kiện mà còn thể hiện trực tiếp quyền lực và tính chính danh của chủ thể tạo lập. Vì vậy, bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” có thể được xem như một văn bản chính trị được thể hiện bằng chất liệu đá, tồn tại bền vững cùng không gian lịch sử của chùa Thiên Mụ.

Giá trị lịch sử của bảo vật trước hết nằm ở hệ thống văn bản do chính chúa Nguyễn Phúc Chu soạn khắc. Nội dung minh văn cung cấp những tư liệu quan trọng về tư tưởng chính trị, hoạt động đối nội, đối ngoại và quá trình phát triển của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Đặc biệt, dấu ấn “Đại Việt quốc Nguyễn Chúa vĩnh trấn chi bảo” thể hiện nhận thức rõ ràng về vị thế và quyền lực của chúa Nguyễn, đồng thời là tư liệu quan trọng góp phần nghiên cứu lịch sử chủ quyền và quá trình hình thành không gian chính trị của Đại Việt ở phương Nam.

Bia đồng thời phản ánh vị trí đặc biệt của Phật giáo trong đời sống chính trị và văn hóa Đàng Trong thế kỷ XVIII. Chúa Nguyễn Phúc Chu là người sùng mộ Phật giáo, từng có pháp danh Thiên Túng Đạo Nhân. Việc dựng bia tại chùa Thiên Mụ – một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng nhất của xứ Huế – cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa vương quyền và Phật giáo. Trong bối cảnh đó, ngôi chùa không chỉ là không gian tín ngưỡng mà còn trở thành biểu tượng văn hóa và chính trị, góp phần củng cố trật tự xã hội và uy tín của chính quyền đương thời.

Về mỹ thuật, bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” là tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam đầu thế kỷ XVIII. Các mô típ rồng mây, sóng nước và hồi văn vừa kế thừa truyền thống trang trí phổ biến trong nghệ thuật thời Lê – Trịnh, vừa thể hiện những đặc điểm riêng của mỹ thuật Thuận Hóa – Phú Xuân. Hình tượng rồng mây được xử lý khoáng đạt, kết hợp với đường nét mềm mại của sóng nước và hình thể rùa tạo nên một tổng thể vừa uy nghi vừa sinh động.

Giá trị kỹ thuật của bảo vật còn được thể hiện qua khả năng xử lý những khối đá lớn, sự phối hợp giữa đá cẩm thạch và sa thạch, cùng kỹ thuật ghép và lắp đặt đạt độ chính xác cao. Việc tạo dựng một công trình bia đá có kích thước lớn trong điều kiện kỹ thuật đương thời cho thấy trình độ tổ chức thi công, hiểu biết vật liệu và năng lực chế tác đáng kể của các nghệ nhân tại vùng Thuận Hóa – Phú Xuân.

Trong tổng thể di sản Cố đô Huế, bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” giữ vị trí đặc biệt bởi bảo vật vẫn được bảo tồn trong chính không gian kiến trúc nơi nó được dựng lên từ hơn ba thế kỷ trước. Sự hiện diện của tấm bia góp phần làm sâu sắc thêm giá trị lịch sử, tôn giáo và nghệ thuật của chùa Thiên Mụ, đồng thời tạo nên mối liên kết trực tiếp giữa hiện vật, di tích và ký ức lịch sử của vùng đất Phú Xuân.

Bia “Ngự kiến Thiên Mụ tự” vì thế không chỉ là một công trình điêu khắc bằng đá mà còn là một tư liệu lịch sử đặc biệt, nơi chữ viết, biểu tượng vương quyền, tín ngưỡng Phật giáo và nghệ thuật tạo hình cùng hội tụ. Qua tấm bia, diện mạo của Đàng Trong đầu thế kỷ XVIII hiện lên không chỉ qua những ghi chép bằng văn bản, mà còn qua một chứng tích vật chất có quy mô, hình thức và giá trị trường tồn với thời gian.