Bia ma nhai ngự chế của Vua Lê Thái Tổ là một di sản đặc biệt của lịch sử và văn hóa Việt Nam thế kỷ XV, được tạo tác trực tiếp trên vách núi Phia Tém, Cao Bằng vào năm 1431. Là một trong những văn bia ngự chế có niên đại sớm của triều Lê sơ còn được bảo tồn tại nguyên vị, tác phẩm không chỉ ghi dấu một sự kiện lịch sử quan trọng dưới thời vị vua khai sáng vương triều Lê mà còn phản ánh tư tưởng trị quốc, ý thức về cương vực và nghệ thuật thư pháp của Đại Việt đầu thế kỷ XV.

Bia được khắc nhân chuyến thân chinh của Vua Lê Thái Tổ lên châu Thạch Lâm, trấn Thái Nguyên, nay thuộc khu vực Hòa An và Thạch An, tỉnh Cao Bằng, nhằm giải quyết tình trạng cát cứ của các tù trưởng Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái. Tác phẩm vì thế mang ý nghĩa như một dấu ấn trực tiếp của sự kiện lịch sử, ghi nhận sự hiện diện và quyền lực của triều đình trung ương tại vùng biên viễn phía Bắc. Năm 2020, bia ma nhai ngự chế của Vua Lê Thái Tổ được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 88/QĐ-TTg ngày 15 tháng 01 năm 2020.

Điểm đặc biệt trước hết của bảo vật nằm ở chính không gian tồn tại. Khác với những văn bia được dựng thành khối đá và đặt trong đình, đền, chùa hoặc các công trình kiến trúc, bia Phia Tém được chạm trực tiếp vào vách núi đá vôi dựng đứng, ở độ cao khoảng 12 m so với mặt đất. Phía trước là dòng sông Dẻ Rào, tạo nên một không gian sơn thủy vừa hùng vĩ vừa khoáng đạt. Việc lưu giữ nguyên vị khiến văn bia trở thành một chỉnh thể không thể tách rời giữa văn bản, địa hình và cảnh quan, trong đó thiên nhiên đồng thời là không gian tồn tại của lịch sử.

Văn bia có kích thước khoảng 150 × 70 cm, được bố cục trong một khung hình chữ nhật với tám cột chữ Hán. Nội dung là bài thơ thất ngôn bát cú gồm 56 chữ, được khắc bằng lối chữ Khải chân, nét chữ lớn, rõ ràng và mạch lạc. Bia không có trán, diềm hay các mô típ trang trí quen thuộc như rồng, mây hoặc rùa đội bia. Chính sự giản lược này làm nổi bật văn bản và cho thấy đặc trưng riêng của loại hình bia ma nhai. Bên cạnh bài thơ còn có phần lạc khoản ghi nhận việc phiên thần Thái Nguyên phụng mệnh nhà vua thực hiện việc khắc chữ trên vách đá.

Giá trị nổi bật của bảo vật trước hết nằm ở phương diện lịch sử. Văn bia là nguồn sử liệu gốc và độc bản về một sự kiện diễn ra tại vùng biên giới phía Bắc dưới triều Lê sơ. Sự xuất hiện của nhà vua cùng hoạt động ghi khắc ngự chế trên vách núi cho thấy vai trò của triều đình trong việc thiết lập và củng cố trật tự chính trị tại khu vực biên viễn. Qua đó, bia không chỉ lưu dấu một chiến dịch quân sự mà còn phản ánh nỗ lực xây dựng nhà nước trung ương tập quyền và khẳng định quyền quản lý của Đại Việt đối với không gian biên giới.

Nếu nội dung văn bia cho thấy khí phách của một vị quân chủ, thì cảnh quan và hình thức thể hiện lại đem đến một chiều sâu văn hóa khác. Bài thơ ngự chế là sự kết hợp giữa cảm hứng trước cảnh sắc núi sông và tâm thế của một vị vua vừa hoàn thành việc dẹp loạn. Những câu chữ được lưu lại giữa không gian núi rừng tạo nên sự hòa quyện đặc biệt giữa thơ ca và địa hình, giữa con người và thiên nhiên. Từ đó, bia Phia Tém trở thành một biểu tượng về uy quyền của vương triều, đồng thời gợi nhắc ý thức về sự bền vững của quốc gia và cương vực.

Đối với nghiên cứu Hán Nôm và mỹ thuật cổ, bia ma nhai Phia Tém còn có giá trị đặc biệt ở nghệ thuật thư pháp và kỹ thuật khắc đá. Toàn bộ văn bản cùng phần lạc khoản được bảo tồn tương đối nguyên bản, là tư liệu quý cho việc nghiên cứu diện mạo chữ viết đầu thời Lê sơ. Nét chữ khỏe khoắn, phóng khoáng nhưng chặt chẽ về bố cục cho thấy trình độ cao của người thực hiện. Bên cạnh đó, việc khắc văn bản trên một vách núi dựng đứng ở độ cao lớn đặt ra những vấn đề đáng chú ý về kỹ thuật thi công, tổ chức nhân lực và phương thức tạo tác của người xưa trong điều kiện địa hình hiểm trở.

Trong hệ thống di sản của Cao Bằng, bia ma nhai ngự chế của Vua Lê Thái Tổ có vị trí đặc biệt bởi giá trị của bảo vật không chỉ nằm trong bản thân văn bản khắc đá mà còn trong mối liên hệ với núi Phia Tém, sông Dẻ Rào và không gian lịch sử nơi tác phẩm được tạo dựng. Sự kết hợp giữa di sản văn hóa và cảnh quan tự nhiên tạo nên một chỉnh thể có giá trị nghiên cứu, giáo dục và phát huy di sản, đồng thời mở ra khả năng tiếp cận lịch sử địa phương từ một dấu tích cụ thể còn hiện hữu giữa không gian nguyên gốc.

Hơn năm thế kỷ đã trôi qua, những con chữ trên vách đá Phia Tém vẫn hiện diện giữa núi rừng Cao Bằng. Bia không chỉ kể lại một sự kiện của triều Lê sơ mà còn đặt ra những câu hỏi rộng hơn về cách một nhà nước xác lập quyền lực, cách con người ghi dấu lịch sử vào cảnh quan và cách ký ức về một thời đại được truyền lại qua vật chất. Từ một bài thơ được khắc trên đá, người xem hôm nay có thể tiếp cận đồng thời lịch sử, văn chương, thư pháp và ý thức về cương vực của Đại Việt thế kỷ XV.