Bia Hòa Lai là một hiện vật gốc độc bản, mang những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và điêu khắc của nền văn hóa Chăm – một nền văn minh từng phát triển rực rỡ trên dải đất miền Trung Việt Nam từ thế kỷ II đến thế kỷ XVII. Không chỉ là một tác phẩm điêu khắc đá có giá trị thẩm mỹ cao, bia ký còn là nguồn tư liệu quý giá giúp giải mã lịch sử hình thành các công trình kiến trúc tôn giáo, đời sống tín ngưỡng và tổ chức xã hội của vương quốc Champa trong quá khứ.

Bia Hòa Lai được phát hiện trong quá trình khai quật khảo cổ phục vụ dự án tu bổ khu tháp Hòa Lai vào năm 2006. Với niên đại khỏang cuối thế kỷ VIII – đầu thế kỷ IX, đây là một trong những văn bia Chăm có niên đại sớm còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Hiện vật được chế tác trên đá, gồm ba mặt khắc chữ Phạn (Sanskrit), ghi lại những thông tin quan trọng liên quan đến lịch sử xây dựng các đền tháp Hòa Lai, sự trị vì của các vị vua Champa và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo tại vùng đất Panduranga trong thời kỳ Hòan Vương. Ngày 31/12/2020, Bia Hòa Lai được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2283/QĐ-TTg (đợt 9), khẳng định giá trị nổi bật và vị trí quan trọng của hiện vật trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Nội dung văn bia cung cấp những tư liệu đặc biệt quan trọng về hoạt động xây dựng và thờ phụng tại quần thể tháp Hòa Lai. Theo bản dịch được các nhà nghiên cứu Arlo Griffiths và William Southworth công bố năm 2011, văn bia ghi lại việc vua Sri Satyavarman cho xây dựng các công trình thờ tự tại điện thờ Sri Svayamutpannesvara và Sri Sankarsanadeva, đồng thời dâng cúng nhiều tài sản, ruộng đất, gia súc cùng các vật phẩm quý giá cho các vị thần được thờ phụng. Đặc biệt, bia còn nhắc tới việc nhà vua dâng một hộp bao linga bằng bạc với khuôn mặt bằng vàng cho thần Sri Vrddhesvara – minh chứng sinh động cho vai trò trung tâm của tín ngưỡng Hindu giáo trong đời sống tinh thần của cư dân Champa đương thời.

Về phương diện nghệ thuật, Bia Hòa Lai thể hiện trình độ điêu khắc đá tinh tế của nghệ nhân Champa thời kỳ đầu. Những dòng chữ Phạn được khắc trên bề mặt đá với kỹ thuật chính xác, bố cục hài hòa, vừa đáp ứng yêu cầu của một văn bản tôn giáo – chính trị, vừa thể hiện tư duy thẩm mỹ đặc trưng của nghệ thuật Champa. Sự kết hợp giữa ngôn ngữ, chất liệu và kỹ thuật tạo tác đã biến bia ký trở thành một tác phẩm nghệ thuật đồng thời là một tư liệu lịch sử độc đáo.

Bia Hòa Lai gắn bó mật thiết với quần thể tháp Hòa Lai (xã Bắc Phong, huyện Thuận Bắc, tỉnh Ninh Thuận) – một trong những cụm tháp Chăm cổ có giá trị đặc biệt còn tồn tại đến ngày nay. Qua nhiều nghiên cứu, các nhà khoa học đã xác định Hòa Lai từng là một trung tâm tôn giáo quan trọng của vương quốc Champa thời kỳ Hòan Vương, có vai trò tương tự như thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam) hay tháp Bà Po Nagar (Khánh Hòa). Không ít nhà nghiên cứu đánh giá Hòa Lai là một trong những di tích kiến trúc Chăm cổ nhất, đồng thời là một trong những cụm tháp có giá trị nghệ thuật tiêu biểu nhất còn được bảo tồn.

Ngày nay, Bia Hòa Lai được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận, trở thành nguồn tư liệu trực quan quan trọng giúp công chúng tiếp cận lịch sử, nghệ thuật và đời sống tinh thần của cư dân Champa. Vượt lên giá trị của một văn bản khắc đá, bảo vật này là chứng tích về một giai đoạn phát triển rực rỡ của văn minh Champa, nơi nghệ thuật kiến trúc, tín ngưỡng tôn giáo và quyền lực vương triều cùng hội tụ, để lại những dấu ấn bền vững trong dòng chảy lịch sử văn hóa Việt Nam.