Dáng hình một phường mới ở cửa ngõ phía Tây Bắc

Sau đợt sắp xếp năm 2025, phường Xuân Phương trở thành một không gian hành chính có quy mô lớn với diện tích tự nhiên 10,81 km² và dân số 104.947 người. Tọa lạc tại phía Tây Bắc Hà Nội, phường tiếp giáp với Từ Liêm, Tây Mỗ, Tây Tựu, Phú Diễn, Đại Mỗ cùng các xã thuộc huyện Hoài Đức như Sơn Đồng. Vị trí này đưa Xuân Phương trở thành vùng chuyển tiếp quan trọng giữa các khu đô thị phía Tây và không gian ven đô vốn còn lưu giữ nhiều lớp ký ức làng xã.

Tên gọi Xuân Phương hôm nay không chỉ là danh xưng hành chính mà còn gợi nhắc về vùng đất từng thuộc huyện Từ Liêm cũ, nơi các làng Thị Cấm, Hòe Thị, Ngọc Mạch, Phương Canh đã để lại dấu ấn sâu đậm trong tín ngưỡng, nghề thủ công và lễ hội. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, những tên làng cổ vẫn đóng vai trò là điểm tựa để nhận diện di tích và duy trì lối sống cộng đồng bền bỉ.

Địa giới hội tụ sau dấu mốc 2025

Phường Xuân Phương được thành lập dựa trên Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội. Theo đó, bộ máy chính quyền địa phương mới chính thức vận hành từ ngày 01/7/2025.

Về mặt cơ cấu, phường được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích và dân số của phường Phương Canh và phường Xuân Phương cũ; sáp nhập một phần diện tích, dân số từ các phường Tây Mỗ, Đại Mỗ, Minh Khai, Phúc Diễn cùng một phần diện tích tự nhiên của xã Vân Canh. Cấu trúc này tạo nên một không gian đa lớp, vừa mang đậm dấu tích làng cổ, vừa tiếp nhận tốc độ phát triển mạnh mẽ của các khu đô thị mới.

Tên đơn vị: Phường Xuân Phương, Thành phố Hà Nội.

Thời điểm vận hành: 01/7/2025.

Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.

Diện tích: 10,81 km².

Dân số: 104.947 người.

Trụ sở UBND phường: Số 28 đường 4B, Khu đô thị Foresa, phường Xuân Phương, thành phố Hà Nội.

Những tên làng còn neo trong trí nhớ cộng đồng

Dù địa giới hành chính đã mở rộng, các tên gọi Thị Cấm, Hòe Thị, Ngọc Mạch, Phương Canh vẫn giữ vị trí then chốt trong đời sống tinh thần của cư dân. Trước năm 2013, xã Xuân Phương cũ vốn gồm các thôn Hòe Thị, Thị Cấm và Ngọc Mạch; dù sau này địa giới có sự điều chỉnh giữa các phường Phương Canh và Xuân Phương, nhưng phong tục thờ cúng và sinh hoạt cộng đồng vẫn giữ mối liên hệ mật thiết.

Chính sự gắn kết ấy giúp Xuân Phương không bị chia cắt bởi các ranh giới hành chính khô cứng. Khi nhắc đến lễ hội Thị Cấm, đình Hòe Thị hay ký ức nghề rèn, người dân vẫn đang lần theo một mạng lưới văn hóa thống nhất. Đây là lớp bản sắc tạo nên chiều sâu cho phường mới giữa không gian đô thị đang mở rộng.

Không gian cư trú ven sông Nhuệ và các trục đường lớn

Xuân Phương nằm trong vùng phát triển đô thị trọng điểm phía Tây Bắc Hà Nội, gần kề các tuyến giao thông huyết mạch như Vành đai 3, Đại lộ Thăng Long và Quốc lộ 32. Vị trí chiến lược này tạo điều kiện thuận lợi để địa phương phát triển mạnh mẽ về thương mại, dịch vụ, bất động sản và các tiện ích xã hội hiện đại.

Không gian phường hiện nay vận hành với hai nhịp chuyển động song song: một bên là nhịp sống đô thị tại các khu dân cư mới, dịch vụ cao cấp và đường nối hiện đại; một bên là nhịp làng với đình chùa, cổng cổ và những lễ hội truyền thống. Sự đan xen này giúp Xuân Phương giữ được nét năng động của một phố mới nhưng vẫn bảo tồn được những điểm tựa văn hóa truyền đời.

Từ xã ven đô đến phường đô thị mới

Quá trình đô thị hóa của vùng đất này gắn với bước ngoặt năm 2013, khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 132/NQ-CP về điều chỉnh địa giới hành chính huyện Từ Liêm để thành lập hai quận Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm. Đây là dấu mốc đưa các xã ven đô cũ bước vào mô hình quản lý đô thị hiện đại.

Ở giai đoạn đó, xã Xuân Phương cũ được điều chỉnh để thành lập phường Phương Canh và phường Xuân Phương thuộc quận Nam Từ Liêm, đồng thời một phần diện tích được chuyển về phường Tây Tựu. Đến năm 2025, tên gọi Xuân Phương tiếp tục được kế thừa cho một thực thể hành chính rộng lớn hơn, hội tụ thêm không gian từ các vùng Tây Mỗ, Đại Mỗ, Minh Khai, Phúc Diễn và Vân Canh.

Đình Thị Cấm, chùa Linh Ứng và mạch tín ngưỡng làng

Đình Thị Cấm và chùa Linh Ứng là cụm di tích tiêu biểu của địa phương. Hiện vật cổ nhất còn lưu giữ tại đình là đạo sắc phong niên hiệu Vĩnh Thịnh năm 1707, minh chứng cho việc công trình này đã được tạo dựng từ trước mốc thời gian đó.

Không gian đình – chùa tại Thị Cấm không chỉ mang giá trị kiến trúc, tín ngưỡng mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng qua các hội làng và nghi lễ tưởng nhớ Thành hoàng. Trong tiến trình đô thị hóa nhanh chóng, cụm di tích này đóng vai trò là "mỏ neo" lịch sử quan trọng cho cả vùng đất Xuân Phương mới.

Lửa hội Thị Cấm và di sản thổi cơm thi

Lễ hội thổi cơm thi Thị Cấm là di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, gắn liền với việc thờ phụng Thành hoàng Phan Tây Nhạc và các vị công chúa có công dẹp giặc, chăm lo đời sống nhân dân từ thời Hùng Vương.

Sức hấp dẫn của lễ hội nằm ở quy trình dân gian giàu tính trình diễn với các phần thi: giã gạo, kéo lửa, lấy nước và thổi cơm. Đội thi phải phối hợp nhịp nhàng, khéo léo để hoàn thành nồi cơm dâng lên Thành hoàng sớm nhất. Năm 2022, hội thi nấu cơm làng Thị Cấm đã chính thức được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc sắc của một sinh hoạt cộng đồng lâu đời trong lòng phố thị.

Hòe Thị và dấu nghề rèn trong trí nhớ làng

Hòe Thị là địa danh có chiều sâu văn hóa trong không gian Xuân Phương – Phương Canh. Cổng xóm Hòe Thị hiện vẫn giữ nét trang trí đặc biệt với những đĩa sứ vẽ cảnh dân gian lòng đĩa thay vì chỉ dùng câu đối đơn thuần, tạo nên một hình thức biểu đạt thẩm mỹ độc đáo.

Nghề rèn Hòe Thị cũng là một lớp ký ức nghề nghiệp đáng quý. Theo gia phả họ Nguyễn Đắc, nghề rèn tại đây xuất hiện từ thế kỷ XVII do ông Nguyễn Đắc Tài truyền dạy. Dù ngày nay nghề không còn giữ vị thế sinh kế chủ đạo, nhưng dấu ấn của nó vẫn là một phần di sản quan trọng của địa phương.

Tri thức dân gian và những sinh hoạt nghề xưa

Xuân Phương lưu giữ hệ thống tri thức dân gian phong phú qua các thao tác lao động truyền thống. Nếu hội thổi cơm thi Thị Cấm bảo tồn kỹ năng giã gạo, kéo lửa và lấy nước thủ công, thì nghề rèn Hòe Thị lại gợi nhắc về kỹ thuật chọn than, giữ lửa và tôi thép tinh tế.

Trong bức tranh đô thị hôm nay, các tri thức này không còn là nền tảng kinh tế chính nhưng vẫn mang giá trị văn hóa rõ rệt. Chúng nhắc nhớ cư dân rằng lịch sử địa phương hiện hữu trong bàn tay người thợ rèn, trong nồi cơm thi dâng Thánh và trong tiếng trống hội làng vang vọng mỗi độ xuân về.

Hương vị và trải nghiệm văn hóa Xuân Phương

Hiện chưa có dữ liệu công khai đủ rõ để xác định một đặc sản ẩm thực riêng biệt được ghi nhận chính thức cho Xuân Phương. Tuy nhiên, nồi cơm trong hội thi Thị Cấm có thể xem là một biểu tượng văn hóa ẩm thực đặc sắc. Đây không chỉ là lễ vật dâng Thành hoàng mà còn là kết quả của sự phối hợp cộng đồng, tái hiện ký ức về quân lương và lao động thời xưa.

Hành trình trải nghiệm tại Xuân Phương có thể bắt đầu từ cụm di tích đình Thị Cấm và chùa Linh Ứng để tìm hiểu về hội thổi cơm thi. Một tuyến khác là tham quan cổng làng Hòe Thị và tìm lại dấu tích nghề rèn xưa để thấy sự chuyển dịch của một làng nghề ven đô ra phố thị. Những trải nghiệm này giúp du khách chạm vào linh hồn của một vùng đất nơi hương hội cũ vẫn luôn hòa quyện cùng nhịp sống hiện đại.