Mặt nước Linh Đàm giữa một phường đô thị mới

Phường Hòang Liệt là một đơn vị hành chính cấp phường trực thuộc thành phố Hà Nội. Sau sắp xếp năm 2025, phường nằm ở khu vực cửa ngõ phía Nam Thủ đô, nơi tốc độ đô thị hóa diễn ra rất nhanh với các khu đô thị, chung cư cao tầng, tuyến giao thông lớn và các khu dân cư lâu đời đan xen. Phường Hòang Liệt mới có diện tích tự nhiên 4,04 km², quy mô dân số 55.820 người. 

Tên gọi Hoàng Liệt có nền lịch sử riêng. Thời nhà Nguyễn, làng Bằng Liệt từng thuộc tổng Quang Liệt, sau thuộc tổng Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông; từ năm 1946, xã Hoàng Liệt được hình thành gồm các làng Linh Đàm, Pháp Vân, Tứ Kỳ, Bằng Liệt. Việc tiếp tục dùng tên Hoàng Liệt cho phường mới vì vậy có giá trị lịch sử, văn hóa và giúp hạn chế xáo trộn giấy tờ của người dân, doanh nghiệp.

Bản sắc của Hòang Liệt không chỉ nằm ở các khu đô thị mới như Linh Đàm hay Pháp Vân – Tứ Hiệp. Đằng sau nhịp sống đô thị là một vùng đất có nhiều làng cổ, mặt nước, đình chùa, miếu thờ và lễ hội. Đầm Linh Đường, từng được nhắc với các tên Long Đàm, Liên Đàm và Nguyệt Kính hồ, là một dấu ấn quan trọng trong ký ức địa phương. 

Địa giới mới sau sắp xếp năm 2025

Phường Hoàng Liệt được thành lập trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. Căn cứ pháp lý là Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ban hành ngày 16/6/2025, về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. 

Phường mới được hình thành trên cơ sở sắp xếp một phần diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Hoàng Liệt, thị trấn Văn Điển, xã Tam Hiệp, xã Thanh Liệt và một phần diện tích tự nhiên của phường Đại Kim. Phường có diện tích tự nhiên 4,04 km², dân số 55.820 người. 

Các phần sắp xếp vào phường Hoàng Liệt gồm: phường Đại Kim cũ 0,15 km²; phường Hoàng Liệt cũ 3,19 km², 47.504 người; thị trấn Văn Điển cũ 0,19 km², 3.950 người; xã Thanh Liệt cũ 0,10 km², 488 người; xã Tam Hiệp cũ 0,41 km², 3.878 người.

Tên đơn vị hành chính hiện nay: Phường Hoàng Liệt.
Thuộc tỉnh/thành hiện nay: Thành phố Hà Nội.
Thời điểm chính thức hoạt động: 01/7/2025.
Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.
Diện tích: 4,04 km².
Dân số: 55.820 người.
Các đơn vị cũ liên quan: Hoàng Liệt, Đại Kim, thị trấn Văn Điển, Tam Hiệp, Thanh Liệt.
Trụ sở Đảng ủy – HĐND – UBND phường: số 5 phố Linh Đường, phường Hoàng Liệt, thành phố Hà Nội.

Linh Đàm, Pháp Vân, Tứ Kỳ, Bằng Liệt trong ký ức địa phương

Hòang Liệt hiện nay không thể chỉ được đọc bằng địa giới hành chính mới. Những tên gọi Linh Đàm, Pháp Vân, Tứ Kỳ, Bằng Liệt, Bằng A, Bằng B vẫn là lớp địa danh quan trọng để nhận diện di tích, lễ hội, đình chùa, hồ đầm và ký ức cộng đồng.

Hoàng Liệt cũ gồm các làng Bằng Liệt, Linh Đàm, Tứ Kỳ, Pháp Vân; trong đó Bằng Liệt nay được biết đến qua các khu Bằng A, Bằng B. Đây là lớp địa danh giúp nhận ra Hoàng Liệt không chỉ là một phường có nhiều chung cư, mà còn là vùng làng xã cổ ở phía Nam Hà Nội.

Trong lớp ký ức ấy, Linh Đàm là địa danh nổi bật nhờ gắn với mặt nước đầm Linh Đường. Theo tư liệu về tín ngưỡng thờ thủy thần ở Linh Đàm, vùng quanh chằm Linh Đàm từng có các gò cao tự nhiên để cư dân lập làng, phát triển nông nghiệp và thích nghi với môi trường đồng trũng. Lớp ký ức này giải thích vì sao tín ngưỡng thờ thủy thần và các nghi lễ liên quan đến nước giữ vai trò đặc biệt trong đời sống làng Linh Đàm. 

Cửa ngõ phía Nam và những khu đô thị ven hồ

Phường Hòang Liệt giáp các phường Hòang Mai, Yên Sở, Định Công, Thanh Liệt và các xã Đại Thanh, Thanh Trì của thành phố Hà Nội. Vị trí này đặt Hòang Liệt vào khu vực kết nối giữa nội đô, khu Nam Hà Nội và các trục giao thông ra vào thành phố.

Không gian Hoàng Liệt hôm nay được định hình mạnh bởi các khu đô thị như Linh Đàm, bán đảo Linh Đàm, khu nhà ở cao tầng HH, HUD, Bắc Linh Đàm, Pháp Vân – Tứ Hiệp, Tây Nam Linh Đàm. Khu đô thị Linh Đàm là khu đô thị kiểu mẫu đầu tiên của Thủ đô; dự án này từng được trao giải thưởng kiến trúc quốc gia và giải thưởng Thăng Long của Hà Nội. 

Đời sống cư dân ở Hoàng Liệt vì vậy có tính đan xen rất rõ. Một bên là cộng đồng làng cũ với đình, chùa, miếu, lễ hội và quan hệ dòng họ lâu đời. Một bên là cư dân đô thị mới trong các khu chung cư, khu nhà cao tầng, dịch vụ thương mại và các tuyến giao thông đông đúc. Sự đan xen này tạo nên một Hoàng Liệt vừa giữ ký ức làng, vừa mang sức ép dân cư và hạ tầng của một phường đô thị lớn.

Từ xã Hoàng Liệt cũ đến phường mới năm 2025

Lịch sử hành chính hiện đại của Hoàng Liệt có một mốc quan trọng vào ngày 2/4/1955, khi Ủy ban Hành chính Liên khu 3 ban hành Quyết nghị số 142-NGQ-CB/QT, sáp nhập 24 thôn thuộc quận Văn Điển cũ thành 9 xã; trong đó xã Hoàng Liệt gồm 4 thôn Bằng Liệt, Linh Đàm, Pháp Vân, Tứ Kỳ. Khi đó, dân số toàn xã chỉ khoảng gần 2.000 nhân khẩu. 

Đến ngày 6/11/2003, Chính phủ ban hành Nghị định số 132/2003/NĐ-CP thành lập quận Hoàng Mai. Phường Hoàng Liệt là một trong các xã của huyện Thanh Trì được chuyển về quận Hoàng Mai và chính thức hoạt động từ ngày 1/1/2004. Khi ấy, phường Hoàng Liệt có diện tích 485 ha và 10.866 nhân khẩu. 

Năm 2025, Hoàng Liệt tiếp tục bước vào một mốc điều chỉnh mới khi phường Hoàng Liệt hiện nay được thành lập trên cơ sở sắp xếp phường Hoàng Liệt cũ với một phần Đại Kim, Văn Điển, Tam Hiệp và Thanh Liệt. Đây là lớp địa giới mới nhất, làm cho tên Hoàng Liệt bao trùm một không gian rộng hơn so với địa danh phường trước sắp xếp.

Miếu Gàn, đình Linh Đàm và mạch thờ Bảo Ninh Vương

Miếu Gàn là một di tích tiêu biểu của phường Hòang Liệt. Miếu Gàn được xây từ thế kỷ XVIII ở phía Nam hồ Linh Đàm; xưa thuộc làng Bằng Liệt B, nay là phường Hòang Liệt. Di tích đã trải qua nhiều lần trùng tu, hiện chủ yếu mang phong cách nghệ thuật kiến trúc thời Nguyễn. Ngày 11/9/1993, Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng Miếu Gàn là Di tích lịch sử – kiến trúc nghệ thuật quốc gia. 

Hoàng Liệt cũng có nhiều di tích khác gắn với các làng cổ. Báo Kinh tế & Đô thị ghi nhận Miếu Gàn, đình Linh Đàm, chùa Liên Đàm, chùa Tứ Kỳ đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia; ngoài ra còn có đình, chùa Bằng Liệt, Pháp Vân phản ánh quá trình phát triển của các làng xã trên vùng đất này. 

Một lớp tín ngưỡng quan trọng ở Hoàng Liệt là thờ Bảo Ninh Vương. Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cho biết cùng thờ thần Bảo Ninh Vương có Miếu Gàn ở Bằng B, miếu thờ vọng và đình làng Bằng A, đình Linh Đàm, đình Đại Từ, đình Pháp Vân, đình Tứ Kỳ, đình Hữu Lê và đình Tựu Liệt. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ vị thủy thần này không chỉ thuộc một làng riêng lẻ, mà tạo thành một vùng thờ tự rộng quanh Linh Đàm – Thanh Liệt – Tam Hiệp.

Hội làng bên đầm và nghi lễ nhớ thủy thần

Lễ hội làng Linh Đàm là một sinh hoạt văn hóa đặc sắc của Hoàng Liệt. Tư liệu về phụng thờ thủy thần ở Linh Đàm cho biết hội làng diễn ra vào ngày 9 và 10 tháng Hai âm lịch. Ngày mồng 9 có nghi thức chuẩn bị, trong đó trai đinh tát nước ở ao làng để chọn cá to làm cỗ thờ; sáng mồng 10, các cụ trong làng làm lễ tại đình, sau đó rước long ngai, bài vị và choé lớn ra kiệu. 

Đám rước làng Linh Đàm có cờ hội, trống, bát âm, cồng, kiệu Thánh Ông, kiệu Chúa Bà và đoàn người dự hội. Đoàn rước đi từ đình làng Linh Đàm qua Đại Từ xuống vực Tựu thuộc thôn Tựu Liệt, nơi gắn với truyền thuyết về thần Long Đàm. Mâm cỗ cúng thần có cá được đánh từ ngày mồng 9, chế biến theo nghi thức riêng để tưởng nhớ vị thành hoàng có nguồn gốc thủy thần. 

Lễ hội Miếu Gàn cũng là một điểm nhấn. Năm 2025, lễ hội truyền thống Di tích lịch sử văn hóa Miếu Gàn được tổ chức với các họat động như trống hội, đọc chúc văn, dâng hương lễ thánh, lễ tế Đức Thánh. Đây là dịp cộng đồng Bằng Liệt và cư dân Hòang Liệt hôm nay nối lại mạch sinh họat tín ngưỡng trong bối cảnh đô thị hóa nhanh. 

Nghề cũ, phố mới và đời sống dịch vụ

Không gian kinh tế của Hòang Liệt đã chuyển dịch mạnh sang thương mại, dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp. Các làng nghề và đất nông nghiệp truyền thống dần được thay thế bằng khu đô thị mới, tòa nhà cao tầng và trung tâm thương mại; thương mại – dịch vụ là ngành chủ đạo, tập trung tại các khu đô thị lớn như bán đảo Linh Đàm, Bắc Linh Đàm, Pháp Vân – Tứ Hiệp, HH, Tây Nam Linh Đàm và các khu dân cư. 

Một số nghề truyền thống liên quan đến không gian phường mới như làng nghề làm quạt Làng Lủ, nghề nấu rượu Ngâu, nghề may. Tuy nhiên, các địa danh và nghề này cần tiếp tục đối chiếu theo phạm vi địa giới mới sau sắp xếp trước khi ghi thành danh mục làng nghề tiêu biểu của riêng phường Hoàng Liệt. 

Miếu Gàn, đình Linh Đàm, chùa Liên Đàm, chùa Tứ Kỳ, đình – chùa Bằng Liệt, đình – chùa Pháp Vân và các tư liệu liên quan đến tín ngưỡng thờ Bảo Ninh Vương.

Đi qua Hoàng Liệt bằng mặt hồ, đình làng và phố cao tầng

Ẩm thực tiêu biểu của Hoàng Liệt hiện chưa có dữ liệu kiểm chứng nổi bật để xác định một món ăn đại diện riêng cho phường. Không nên gán đặc sản nếu chưa có nguồn xác thực. Trong đời sống thường ngày, không gian ẩm thực của Hoàng Liệt hiện lên qua chợ, hàng quán dân sinh, dịch vụ ăn uống quanh Linh Đàm, Pháp Vân, Tứ Kỳ, Bằng Liệt và các khu chung cư đông dân.

Một tuyến trải nghiệm phù hợp với Hoàng Liệt có thể bắt đầu từ hồ Linh Đàm, đi qua khu vực đình Linh Đàm, chùa Liên Đàm, rồi mở rộng đến Miếu Gàn ở Bằng B hoặc các di tích gắn với Pháp Vân, Tứ Kỳ. Tuyến đi này giúp nhận ra phần làng cổ còn nằm trong lòng đô thị: mặt nước, đình miếu, lễ hội, tín ngưỡng thờ thủy thần và ký ức cư dân ven đầm.

Một tuyến khác có thể theo các khu Linh Đàm – Pháp Vân – Tứ Hiệp – Tây Nam Linh Đàm để nhìn rõ diện mạo Hoàng Liệt hôm nay: chung cư cao tầng, dịch vụ thương mại, trường học, chợ dân sinh, đường phố đông đúc và nhịp sống của cộng đồng cư dân mới. Nếu đình làng và mặt hồ gợi lại Hoàng Liệt xưa, thì những khu đô thị lớn cho thấy áp lực và sức sống của Hoàng Liệt hiện đại.

Trải nghiệm phù hợp: hồ Linh Đàm, bán đảo Linh Đàm, đình Linh Đàm, chùa Liên Đàm, Miếu Gàn, chùa Tứ Kỳ, đình – chùa Bằng Liệt, đình – chùa Pháp Vân, các khu đô thị Linh Đàm, Pháp Vân – Tứ Hiệp, Tây Nam Linh Đàm.