Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3, đời vua Lê Thái Tông, năm 1442. Ông được ghi nhận là Trạng nguyên đầu tiên của triều Hậu Lê.

Danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên” gắn với câu chuyện ông đi sứ sang nhà Minh và được ghi nhận về tài học trong hoạt động bang giao. Danh xưng này hiện được sử dụng phổ biến trong các tư liệu địa phương, bài viết văn hóa – lịch sử và tại các công trình tưởng niệm Nguyễn Trực.

Thân thế

Nguyễn Trực sinh trong một gia đình có truyền thống Nho học. Theo các tư liệu về ông, thân phụ của Nguyễn Trực là Nguyễn Thời Trung; gia đình ông có nhiều đời theo nghiệp học hành, khoa cử.

Quê gốc của ông là Bối Khê, một địa danh thuộc vùng Thanh Oai. Ngoài ra, Quốc Oai cũng là vùng đất gắn với cuộc đời Nguyễn Trực, đặc biệt là các địa điểm liên quan đến lăng mộ và hoạt động tưởng niệm ông hiện nay.

Con đường khoa bảng

Nguyễn Trực sớm tham gia con đường học hành, thi cử. Một số tư liệu ghi ông đỗ đầu kỳ thi Hương khi còn trẻ. Đến năm 1442, ông dự khoa thi Nhâm Tuất và đỗ đầu hàng Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, tức Trạng nguyên.

Khoa thi năm 1442 là khoa thi quan trọng trong lịch sử khoa cử thời Lê sơ. Đây cũng là khoa thi đầu tiên được ghi trên hệ thống bia đề danh tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Bia tiến sĩ có niên đại sớm nhất tại Văn Miếu được dựng năm 1484, đời vua Lê Thánh Tông, ghi lại khoa thi năm 1442.

Tên Nguyễn Trực đứng đầu danh sách những người đỗ khoa Nhâm Tuất 1442, gắn với vị trí Trạng nguyên đầu tiên của triều Hậu Lê.

Làm quan dưới triều Lê sơ

Sau khi đỗ Trạng nguyên, Nguyễn Trực được bổ dụng làm quan trong triều đình nhà Lê. Ông hoạt động trong bộ máy quan lại thời Lê sơ, dưới các triều vua sau thời Lê Thái Tông.

Trong quá trình làm quan, Nguyễn Trực được giao các công việc liên quan đến chính sự, văn thư và bang giao. Nhiều tư liệu nhắc đến ông như một danh thần có vai trò trong hoạt động ngoại giao với nhà Minh.

Đi sứ và danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên”

Theo các tư liệu phổ biến, Nguyễn Trực từng được triều đình cử làm Chánh sứ sang nhà Minh. Trong chuyến đi sứ, ông cùng phó sứ Trịnh Thiết Trường hoặc Trịnh Khiết Tường được nhắc đến trong câu chuyện tham dự kỳ thi Đình ở phương Bắc.

Các tài liệu văn hóa – lịch sử hiện nay thường ghi rằng sau kỳ thi này, Nguyễn Trực được người Minh xưng tặng là “Lưỡng quốc Trạng nguyên”, còn vị phó sứ đi cùng được ghi nhận đỗ Bảng nhãn.

Danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên” từ đó gắn với tên tuổi Nguyễn Trực trong truyền thống khoa bảng Việt Nam. Tại Hà Nội, nhiều hoạt động tưởng niệm, công trình lăng mộ và trường học hiện nay cũng sử dụng danh xưng này khi nhắc đến ông.

Tác phẩm và dấu tích văn chương

Nguyễn Trực được nhắc đến trong một số tư liệu với vai trò nhà khoa bảng có sáng tác thơ văn. Câu chuyện ông ứng đối, làm thơ trong hoạt động bang giao với nhà Minh thường được gắn với danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.

Các nguồn hiện đại khi giới thiệu về Nguyễn Trực thường nhấn mạnh đến truyền thống học hành, khoa cử, thơ văn và hoạt động ngoại giao của ông trong bối cảnh triều Lê sơ thế kỷ XV.

Thờ phụng và tưởng niệm

Nguyễn Trực được thờ phụng, tưởng niệm tại nhiều địa điểm ở Hà Nội. Các địa danh gắn với ông gồm vùng Thanh Oai, nơi có quê gốc Bối Khê, và vùng Quốc Oai, nơi có lăng mộ và các dấu tích tưởng niệm.

Tại thôn Bạch Thạch, xã Hòa Thạch, huyện Quốc Oai, có khu lăng mộ Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực. Dự án tu bổ, tôn tạo khu lăng mộ khởi công ngày 8/11/2017, hoàn thành và đưa vào sử dụng ngày 11/3/2020; lễ khánh thành công trình được tổ chức ngày 23/4/2023.

Ở quê gốc Thanh Oai, tư liệu địa phương ghi nhận đền thờ Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực tại khu vực Bối Khê, xã Tam Hưng. Công trình này gắn với hoạt động tưởng niệm danh nhân khoa bảng của địa phương.

Niên biểu tóm tắt

• 1417: Nguyễn Trực ra đời.
• 1434: Một số tư liệu ghi Nguyễn Trực đỗ đầu kỳ thi Hương.
• 1442: Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, đời vua Lê Thái Tông.
• Thế kỷ XV: Nguyễn Trực làm quan dưới triều Lê sơ và từng tham gia hoạt động đi sứ sang nhà Minh.
• 1474: Nguyễn Trực mất.
• 1484: Vua Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ đầu tiên tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, ghi lại khoa thi năm 1442.
• 2017–2020: Tu bổ, tôn tạo khu lăng mộ Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực tại xã Hòa Thạch, huyện Quốc Oai.
• 2023: Tổ chức khánh thành khu lăng mộ Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực tại Quốc Oai, Hà Nội.