Trong không gian mới, Hương Sơn không chỉ sở hữu lõi di sản chùa Hương mà còn là nơi lưu giữ ký ức của nhiều nếp làng cổ như Đục Khê, Yến Vỹ, Phú Yên, Vạn Kim, Đốc Tín. Việc bảo lưu các địa danh này đóng vai trò then chốt trong việc nhận diện bản sắc địa phương, từ những bến thuyền, tuyến hành hương đến các sinh hoạt cộng đồng truyền đời.
Dáng hình mới của bốn xã cũ
Xã Hương Sơn được thành lập dựa trên việc sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của bốn xã: An Tiến, Hùng Tiến, Vạn Tín và Hương Sơn thuộc huyện Mỹ Đức. Hoạt động chính thức từ ngày 01/7/2025, xã mới sở hữu quy mô không gian rộng lớn với diện tích tự nhiên 69,11 km² và dân số đạt 52.634 người.
Địa giới của xã tiếp giáp với Hòa Xá, Mỹ Đức và các tỉnh Ninh Bình, Phú Thọ. Đây là địa bàn có cấu trúc địa lý đặc biệt, bao hàm cả vùng núi đá vôi kỳ vĩ, thung lũng, suối nước, hệ thống bến thuyền cùng quần thể di tích – danh thắng có giá trị quốc gia. Hiện nay, trụ sở UBND xã được đặt tại số 98, thôn Đục Khê.
Những tên làng còn vang theo mái chèo suối Yến
Sau đợt sắp xếp địa giới, các danh xưng Hương Sơn, Vạn Tín, An Tiến và Hùng Tiến vẫn giữ vẹn giá trị là những "tọa độ ký ức" cốt lõi. Việc giữ gìn tên gọi các làng, thôn cũ giúp nhận diện chính xác nguồn gốc dòng họ, di tích và các loại hình sinh kế dịch vụ gắn liền với mùa hội.
Đục Khê tiếp tục giữ vai trò là điểm neo hành chính và trung tâm kết nối. Thôn Yến Vỹ gắn liền với nỗ lực chỉnh trang, bảo tồn không gian di tích quốc gia đặc biệt. Trong khi đó, thôn Phú Yên khẳng định bản sắc qua các sản phẩm đặc trưng như Trà Sắng Chùa Hương – một minh chứng cho sự kết hợp giữa tri thức bản địa và quy trình sản xuất hiện đại tại địa phương.
Núi đá, suối nước và những đường hành hương
Không gian Hương Sơn là sự hòa quyện giữa cảnh quan núi đá vôi, hang động, thung lũng và các tuyến hành hương linh thiêng. Quần thể Hương Sơn – chùa Hương từ lâu đã là một biểu tượng văn hóa, tín ngưỡng hàng đầu của Thủ đô, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt nhờ những giá trị vô giá về lịch sử và cảnh quan thiên nhiên.
Mạch di sản suối Yến, động Hương Tích, chùa Thiên Trù, đền Trình... tạo nên một vùng non nước vừa u tịch vừa chất thơ. Bên cạnh vùng lõi di tích, xã vẫn duy trì nền nông nghiệp đa dạng với lúa, cây ăn quả và nghề trồng sen vùng đồng trũng. Diện mạo này tạo cho Hương Sơn một sắc thái kép: một trung tâm tâm linh danh tiếng song hành cùng những làng quê trù mật gắn bó chặt chẽ với mùa hội.
Từ mốc sáp nhập đến chiều sâu danh thắng
Dấu mốc hành chính ngày 01/7/2025 theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 là điểm khởi đầu cho mô hình quản lý mới, nhưng chiều sâu văn hóa của vùng đất này đã bắt nguồn từ nghìn đời nay. Quần thể danh thắng Hương Sơn – chùa Hương chính thức được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào cuối năm 2017, khẳng định vị thế bền vững trong đời sống tinh thần của người Việt.
Trong dữ liệu địa phương, cần có sự phân biệt rõ ràng giữa xã hành chính mới và quần thể di tích danh thắng. Tuy có mối liên hệ mật thiết, nhưng mỗi lớp không gian đều có lịch sử và vai trò quản lý riêng biệt trong dòng chảy văn hóa Thủ đô.
Chuông chùa, động đá và mùa hội dài nhất trong năm
Lễ hội chùa Hương là bản sắc nổi bật nhất, thu hút hàng triệu lượt khách mỗi dịp xuân về. Mùa lễ hội năm 2026 diễn ra từ mùng 2 tháng Giêng đến hết ngày 25 tháng Ba âm lịch, với sự chú trọng đặc biệt vào công tác quản lý và nâng cao trải nghiệm cho du khách. Hệ thống 21 điểm di tích trong quần thể, từ đền, động đến suối, bãi, đều là một phần không thể tách rời của di sản văn hóa Phật giáo.
Trà Sắng, sen đồng trũng và những sinh kế quanh mùa hội
Kinh tế Hương Sơn có sự gắn kết chặt chẽ giữa nông nghiệp và dịch vụ lễ hội. Địa phương sở hữu thế mạnh về nuôi trồng thủy sản, trồng sen đồng trũng và phát triển mô hình nông – lâm – ngư kết hợp du lịch. Một sản vật tiêu biểu là Trà Sắng Chùa Hương, sản xuất tại thôn Phú Yên, sản phẩm là sự kết tinh của giá trị thiên nhiên và kỹ thuật sản xuất đạt chuẩn an tòan thực phẩm.
Hiện nay, Hương Sơn được định hướng phát triển theo mô hình vùng di sản – nông nghiệp – dịch vụ. Việc xác lập các làng nghề truyền thống và vinh danh nghệ nhân tiêu biểu đang được địa phương triển khai nhằm tạo thêm nguồn lực cho du lịch bền vững.
Hương vị mùa hội và những lối đi qua non nước
Ẩm thực Hương Sơn mang phong vị đặc trưng của vùng đồng trũng và núi đá, hiện hữu qua các sản vật như hạt sen, trà sắng và các món quà quê dân dã. Trải nghiệm tại đây lý tưởng nhất là một hành trình đi chậm: xuôi mái chèo trên suối Yến, vãn cảnh Thiên Trù, chiêm bái động Hương Tích và cảm nhận nhịp sống của cư dân Đục Khê, Yến Vỹ. Đây là hành trình tìm về sự an yên giữa núi thiêng, nơi quá khứ và hiện tại giao hòa dưới bóng cổ tự.
Một bản đồ ký ức dưới tên gọi Hương Sơn
Xã Hương Sơn sau sắp xếp là một thực thể hội tụ đa tầng dữ liệu: từ ranh giới hành chính hiện đại đến hệ thống di sản kỳ vĩ. Giá trị của vùng đất nằm ở sự giao thoa giữa núi và nước, giữa đức tin Phật giáo và nếp sống làng quê thuần hậu. Một danh xưng mới bao trùm lên những tên làng cổ, giữ cho bến thuyền, lối núi và tiếng chuông chùa luôn vang vọng trong mạch nguồn ký ức của cư dân phía Nam Hà Nội.
