Đất Rồng bên ngã ba sông
Phường Long Biên mới có diện tích tự nhiên 19,04 km², quy mô dân số 62.887 người. Đây là một trong các phường mới thành lập sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Hà Nội năm 2025, nằm tại vị trí chiến lược kết nối nội đô với Gia Lâm, Hưng Yên, Bắc Ninh và vùng kinh tế phía Đông Bắc.
Tên gọi Long Biên mang chiều sâu lịch sử đặc biệt, ra đời từ thời Lý và gắn liền với hình ảnh “Đất Rồng Long Biên”. Đây là nơi gặp gỡ của hai dòng sông huyết mạch: sông Cái (sông Hồng) và sông Đuống (sông Thiên Đức). Địa thế này khiến Long Biên không chỉ là một danh xưng hành chính mà còn là biểu tượng về vùng đất cửa ngõ, bãi bồi và giao thương lâu đời phía Đông kinh thành Thăng Long.
Dấu mốc hội tụ sau sắp xếp hành chính
Phường Long Biên hiện nay được xác lập theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Văn bản được ban hành ngày 16/6/2025 là căn cứ pháp lý để bộ máy hành chính mới chính thức vận hành từ ngày 01/7/2025.
Đơn vị hành chính này được hình thành từ tòan bộ diện tích và dân số của phường Long Biên, phường Cự Khối; phần lớn diện tích của phường Thạch Bàn; cùng một phần diện tích được điều chỉnh từ các phường Phúc Đồng, Gia Thụy và Bồ Đề. Cách tổ chức này tạo nên một không gian rộng lớn, bao hàm cả vùng bãi ven sông, các khu đô thị hiện đại và hệ thống di tích làng cổ.
Thông tin hành chính tổng quát:
-
Tên đơn vị: Phường Long Biên, Thành phố Hà Nội.
-
Thời điểm vận hành: 01/7/2025.
-
Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.
-
Diện tích: 19,04 km².
-
Dân số: 62.887 người.
-
Trụ sở UBND phường: Số 199 đường Bát Khối, phường Long Biên, thành phố Hà Nội.
Những địa danh cũ còn giữ mạch làng
Trong lòng phường Long Biên mới, các tên gọi Long Biên, Cự Khối, Thạch Bàn, Phúc Đồng, Gia Thụy, Bồ Đề vẫn giữ nguyên giá trị nhận diện văn hóa. Mỗi địa danh gắn với một lớp cư trú và mạng lưới đình chùa, lễ hội truyền đời: Cự Khối gợi nhắc về các làng Thổ Khối, Xuân Đỗ; Thạch Bàn gắn với Cầu Bây, Cự Đồng, Ngọc Trì; còn Long Biên cũ gắn liền với thôn Trạm và vùng bãi ven đê.
Nhiều địa danh tại đây từng thuộc không gian Kinh Bắc xưa trước khi nhập về Hà Nội. Điển hình như đình Thổ Khối, dưới thời Nguyễn vốn thuộc tổng Cự Linh, huyện Gia Lâm, xứ Kinh Bắc; đến năm 1961 mới chính thức về ngoại thành Hà Nội. Những lớp chuyển dịch hành chính này mang lại cho Long Biên chiều sâu lịch sử hiếm có của một vùng đất cổ ven đô.
Vùng bãi, tuyến đê và các trục mở phía Đông
Không gian Long Biên được định hình bởi sông Hồng, sông Đuống và hệ thống đê điều kiên cố. Vị trí nằm tại điểm giao thoa của hai dòng sông tạo cho phường đặc trưng của một vùng làng bãi, đồng thời giữ vai trò kết nối mạnh mẽ với Bát Tràng, Văn Đức và vùng ven phía Đông.
Quy mô của phường hiện nay đã chuyển từ một đơn vị ven sông nhỏ hẹp (7,50 km²) thành một không gian đô thị – sinh thái – giao thông tầm vóc (19,04 km²). Sự mở rộng này phản ánh nhịp độ phát triển của một trung tâm đô thị mới phía Đông Thủ đô.
Từ vùng Kinh Bắc cũ đến phường đô thị Hà Nội
Lịch sử các làng cổ trong phường gắn liền với tiến trình thay đổi địa giới hành chính. Thổ Khối từ năm 1831 thuộc tỉnh Bắc Ninh, đến năm 1961 nhập về Hà Nội và từ năm 2003 chính thức thuộc quận Long Biên.
Thạch Bàn cũng có quá trình chuyển đổi tương tự. Vùng đất bao gồm các làng cổ Cầu Bây, Cự Đồng, Ngọc Trì, Ngô Thôn và Thượng Hội này vốn là đất của các xã Cự Linh, Cự Đồng thuộc tỉnh Bắc Ninh xưa. Sau năm 1945, các làng nhập thành xã Thạch Bàn thuộc huyện Gia Lâm, đến năm 1960 chính thức về với Hà Nội.
Đình Trạm, chùa Trạm và ký ức thôn ven đê
Đình Trạm và chùa Trạm là cụm di tích tiêu biểu tọa lạc tại địa bàn thôn Trạm xưa (nay thuộc tổ 13). Đây là những ngôi chùa, đình cổ nằm trong không gian làng ven đê, gắn liền với sinh hoạt Phật giáo và tín ngưỡng dân gian bãi sông.
Sát chân đê sông Hồng, đình Trạm vẫn lưu giữ các mảng chạm gỗ mang dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn đầu thế kỷ XIX. Sự hiện diện của cụm di tích ngay cạnh trụ sở hành chính là một chỉ dấu cho thấy lớp cư trú ven đê của Long Biên đã ổn định và phát triển từ rất sớm.
Cự Khối và hệ thống đình làng ven bãi
Cự Khối sở hữu mật độ di tích làng khá đậm nét, tiêu biểu là đình Thổ Khối gắn với lịch sử cư trú vùng tổng Cự Linh xưa. Dù trải qua nhiều biến động lịch sử, ngôi đình vẫn đứng vững như một điểm tựa tinh thần của cộng đồng địa phương.
Một di tích khác là đình Xuân Đỗ Hạ (đình Đậu Hạ) mang tên làng cổ ven sông. Cùng với đình Thổ Khối, di tích này góp phần khẳng định bản sắc của Cự Khối như một vùng đất cư dân bãi sông, nơi ký ức cộng đồng được nuôi dưỡng qua các kỳ lễ tiết và dòng họ truyền đời.
Thạch Bàn và mạch văn hóa Cự Linh
Thạch Bàn đóng góp vào phường mới những giá trị văn hóa quan trọng từ mạch đất Cự Linh xưa. Đình và nghè thôn Ngô là những di tích tiêu biểu, nơi lưu giữ thiết chế tín ngưỡng và ký ức lịch sử của các làng cổ Cầu Bây, Cự Đồng.
Đình Thạch Cầu cũng là một điểm nhấn tâm linh đáng chú ý, thờ danh tướng Lã Lang Đường – người có công phò giúp Ngô Quyền đánh giặc và phò nhà Đinh dẹp loạn 12 sứ quân. Những truyền thuyết về các vị tướng tại đây minh chứng cho việc hệ thống đình làng Thạch Bàn không chỉ thờ Thành hoàng mà còn lưu giữ truyền thống bảo vệ cộng đồng của cha ông.
Hội Xá, Phúc Lợi và lớp di sản bên sông Đuống
Việc nhập thêm không gian từ Phúc Đồng, Gia Thụy, Bồ Đề mang lại cho Long Biên những lớp địa danh cổ kính bên bờ nam sông Đuống. Điển hình là đình Hội Xá, một vùng đất chứng kiến nhiều sự kiện dựng nước và giữ nước trong lịch sử.
Chùa Hội Xá (Linh Tiên tự) là một kiến trúc cổ đặc sắc có niên đại từ khoảng thế kỷ XVIII. Dù tư liệu về ngày khởi dựng không còn vẹn toàn, nhưng hệ thống văn bia từ thời Lê (niên đại 1773) cùng các pho tượng tròn tại tòa Tam bảo đã khẳng định giá trị lịch sử lâu đời của ngôi chùa này.
Lễ hội, tín ngưỡng và sức sống cộng đồng
Đời sống lễ hội tại phường Long Biên trải rộng khắp các làng cổ, từ đình Thổ Khối, Xuân Đỗ Hạ đến đình thôn Ngô, Thạch Cầu và đình – chùa Trạm. Đây là nơi cư dân thực hành nghi lễ thờ Thành hoàng, thờ Phật và tri ân các bậc tiền nhân khai cơ lập nghiệp.
Trong nhịp sống đô thị hóa, hệ thống đình chùa đóng vai trò sợi dây kết nối người dân với làng xưa. Sức sống của Long Biên hôm nay không chỉ hiện hữu ở hạ tầng hiện đại mà còn ở việc cộng đồng vẫn trân trọng tên thôn, tên bãi và tìm về những ngày hội làng truyền thống.
Tri thức làng bãi và ký ức ven sông
Giá trị đặc trưng của Long Biên nằm ở tri thức cư trú ven sông, được đúc rút từ kinh nghiệm sống chung với bãi bồi, phù sa và các tuyến giao thương cổ. Đây là lớp tri thức dân gian về việc thích ứng với dòng chảy và xây dựng xóm làng bền vững qua nhiều thế kỷ. Hiện nay, các nguồn công khai chưa cung cấp danh sách nghệ nhân tiêu biểu cụ thể đang thực hành nghề truyền thống trên địa bàn phường mới.
Hương vị vùng bãi và gợi ý trải nghiệm
Ẩm thực Long Biên mang hương vị gần gũi của vùng bãi sông Hồng và sông Đuống, nơi đời sống nông nghiệp ven đô hòa quyện cùng các chợ dân sinh nhộn nhịp.
Hành trình khám phá Long Biên có thể bắt đầu từ đình – chùa Trạm, đi dọc tuyến đê sông Hồng để cảm nhận lớp cư trú ven bãi, sau đó chuyển hướng sang Cự Khối chiêm bái đình Thổ Khối. Một hướng đi khác dẫn về Thạch Bàn để tìm lại mạch văn hóa Cự Linh xưa. Đứng tại ngã ba sông ngắm nhìn các trục giao thông mới, du khách sẽ thấy một Long Biên đa diện: vừa mang vẻ đẹp phù sa, vừa tràn đầy sức sống đô thị.











