Dải đô thị mang tên dòng sông Mẹ

Phường Hồng Hà là một đơn vị hành chính cấp phường trực thuộc thành phố Hà Nội. Tên gọi Hồng Hà gợi về sông Hồng, dòng sông gắn với lịch sử hình thành, mở rộng và phát triển của Thăng Long – Hà Nội. Trang thông tin điện tử phường Hồng Hà cho biết tên gọi Hồng Hà được lựa chọn vì gắn với dòng sông có vai trò đặc biệt trong lịch sử Thủ đô. 

Khác với nhiều phường nội đô được nhận diện bằng phố, chợ, di tích hay khu tập thể, Hồng Hà trước hết được nhận diện bằng một dải không gian ven sông. Ở đó có đê, bãi, cầu, chợ, vườn, khu dân cư cũ, làng nghề cây cảnh và những khỏang đất nông nghiệp còn lại giữa lòng đô thị. Chính yếu tố sông Hồng làm nên bản sắc riêng của phường: vừa là ranh giới tự nhiên, vừa là trục sinh kế, trục ký ức và trục cảnh quan của Hà Nội.

Phường Hồng Hà nằm ở vị trí kết nối giữa khu đô thị cổ và vùng đô thị mở rộng ven sông Hồng. Trang thông tin điện tử phường mô tả đây là khu vực trải dài ven sông, từ Tứ Liên, Quảng An, Phú Thượng tới Bạch Đằng, Thanh Lương; đồng thời là nơi tập trung nhiều cây cầu vượt sông của thành phố như Nhật Tân, Long Biên, Chương Dương, Vĩnh Tuy.

Địa giới mới sau sắp xếp năm 2025

Việc thành lập phường Hồng Hà được đặt trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. Phường chính thức hoạt động từ ngày 01/7/2025 theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. 

Phường được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các phường Phúc Tân, Chương Dương thuộc quận Hoàn Kiếm cũ; phường Phúc Xá thuộc quận Ba Đình cũ; phần lớn diện tích tự nhiên và dân số của các phường Nhật Tân, Tứ Liên, Yên Phụ thuộc quận Tây Hồ cũ, Bạch Đằng và Thanh Lương thuộc quận Hai Bà Trưng cũ; một phần diện tích tự nhiên và dân số của các phường Phú Thượng, Quảng An thuộc quận Tây Hồ cũ; cùng một phần diện tích tự nhiên là mặt nước và bãi giữa sông Hồng của các phường Ngọc Thụy, Bồ Đề thuộc quận Long Biên cũ. 

Phường Hồng Hà có diện tích tự nhiên 15,09 km², quy mô dân số 123.282 người. Về vị trí tiếp giáp, phường giáp các phường Bồ Đề, Long Biên, Hai Bà Trưng, Cửa Nam, Hoàn Kiếm, Ba Đình, Tây Hồ, Vĩnh Tuy, Lĩnh Nam, Vĩnh Hưng, Phú Thượng và các xã Vĩnh Thanh, Đông Anh của thành phố Hà Nội. 

Tên đơn vị hành chính hiện nay: Phường Hồng Hà.
Thuộc tỉnh/thành hiện nay: Thành phố Hà Nội.
Thời điểm chính thức hoạt động: 01/7/2025.
Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.
Diện tích: 15,09 km².
Dân số: 123.282 người.
Các đơn vị cũ liên quan: Phúc Tân, Chương Dương, Phúc Xá, Nhật Tân, Tứ Liên, Yên Phụ, Bạch Đằng, Thanh Lương, Phú Thượng, Quảng An, Ngọc Thụy, Bồ Đề.
Trụ sở UBND phường: Số 30 phố Tứ Liên, thành phố Hà Nội.
Phúc Tân, Nhật Tân, Tứ Liên và những tên đất ven đê

Phường Hồng Hà hiện nay được tạo nên từ nhiều địa danh cũ có đời sống rất khác nhau. Phúc Xá, Phúc Tân, Chương Dương gợi lớp phố ven sông sát khu phố cổ, nơi đê, bãi, chợ và cầu Long Biên gắn với sinh kế của cư dân lao động. Bạch Đằng, Thanh Lương mở ra không gian ven sông phía Đông Nam, gắn với đường Bạch Đằng, Trần Khát Chân, Nguyễn Khoái và các khu dân cư lâu đời. Nhật Tân, Tứ Liên, Yên Phụ, Phú Thượng, Quảng An lại mang sắc thái của làng ven sông, vườn đào, quất cảnh, chợ hoa, bãi bồi và cảnh quan mở về phía hồ Tây.

Những tên đất cũ ấy vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống hằng ngày. Người dân vẫn nói “đào Nhật Tân”, “quất Tứ Liên”, “chợ Long Biên”, “Phúc Tân”, “Phúc Xá”, “Bạch Đằng”, “Chương Dương”, “Yên Phụ” như những cách gọi gần gũi hơn với ký ức nơi chốn. Tên phường Hồng Hà bao quát cả một dải ven sông rộng, nhưng từng địa danh cũ vẫn giúp người ta nhận ra từng mảnh đời sống cụ thể.

Ở Hồng Hà, ký ức địa phương không nằm yên trong một trung tâm duy nhất. Nó trải dọc theo đê, theo cầu, theo bãi giữa, theo chợ đêm, theo vườn hoa và theo những xóm nhỏ ngoài bãi. Vì vậy, bài viết về phường Hồng Hà cần giữ được cảm giác tuyến tính của một dải sông, hơn là mô tả như một phường nội đô có lõi cố định.

Cầu, bãi và nhịp sống hai bờ sông Hồng

Không gian Hồng Hà được định hình bởi hệ thống cầu vượt sông và các dải bãi ven sông. Cầu Nhật Tân, cầu Long Biên, cầu Chương Dương và cầu Vĩnh Tuy không chỉ là hạ tầng giao thông; chúng còn là các mốc thị giác, mốc ký ức và mốc chuyển động của đô thị Hà Nội. Hà Nội Online cũng ghi nhận phường là khu vực có nhiều cây cầu huyết mạch như Nhật Tân, Long Biên, Chương Dương, Vĩnh Tuy, đóng vai trò kết nối giao thông hai bờ sông.

Cầu Long Biên là một biểu tượng đặc biệt trong dải không gian này. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội gọi cầu Long Biên là biểu trưng mang giá trị lịch sử, văn hóa của Hà Nội; cây cầu nối đôi bờ sông Hồng, gắn với lịch sử phát triển của Thủ đô và in sâu trong tâm thức người Hà Nội. 

Bãi giữa và bãi ven sông tạo nên sắc thái khác biệt cho Hồng Hà. Khu vực bãi giữa sông Hồng và bãi ven sông thuộc địa bàn nhiều quận cũ như Hoàn Kiếm, Ba Đình, Tây Hồ, Long Biên; riêng bãi giữa có quy mô khoảng 328 ha, còn bãi ven sông khoảng 63 ha. Đây là không gian cảnh quan quan trọng trong định hướng phát triển ven sông của Hà Nội.

Đời sống cư dân Hồng Hà vì vậy có một nhịp riêng: vừa là phố, vừa là bãi; vừa gắn với chợ, cầu, đê, đường lớn, vừa còn những mảnh sản xuất nông nghiệp ven sông. Phường vẫn còn diện tích sản xuất nông nghiệp tại các khu đất bãi tự nhiên ven sông ở Nhật Tân, Tứ Liên, Yên Phụ, Phú Thượng, Quảng An, Bồ Đề, với các cây hoa màu ngắn ngày, cây ăn quả, ngô, lạc, đậu tương, chuối và rau các loại. 

Từ dòng Nhị Hà đến phường ven sông hôm nay

Sông Hồng, còn gọi là Nhị Hà trong nhiều tư liệu cũ, là mạch cảnh quan và lịch sử lớn của Hà Nội. Với phường Hồng Hà, dòng sông không chỉ là ranh giới tự nhiên. Nó gắn với bến bãi, vận tải, chợ, phòng thủ, mở rộng đô thị, nông nghiệp bãi bồi và những câu chuyện tín ngưỡng dân gian.

Phường hội tụ nhiều không gian gắn với tiến trình phát triển của Thăng Long – Hà Nội; các khu vực Phúc Tân, Chương Dương, Bạch Đằng, Yên Phụ, Tứ Liên, Ngọc Thụy từng ghi dấu những sự kiện lịch sử như khởi nghĩa Lam Sơn tấn công thành Đông Quan và cuộc tiến quân của nghĩa quân Tây Sơn qua ngả sông Hồng vào Thăng Long. 

Đến năm 2025, các khu phố, làng ven sông và phần bãi giữa được tổ chức lại trong một đơn vị hành chính mới mang tên Hồng Hà. Sự thay đổi này tạo nên một phường có diện tích lớn, dân số đông và bản sắc địa lý rất rõ: một phường của sông, đê, bãi, cầu và các cộng đồng cư dân sống lâu dài bên dòng nước.

Miếu Hai Bà Trưng và mạch rước nước bên bờ sông

Miếu Hai Bà Trưng, còn gọi là miếu Đồng Nhân, là di tích tiêu biểu của phường Hồng Hà. Miếu nằm bên bờ sông Hồng, là ngôi miếu cổ tồn tại hơn 800 năm, thờ hai nữ anh hùng dân tộc Trưng Trắc và Trưng Nhị. Miếu tọa lạc tại số 680 đường Bạch Đằng, phường Hồng Hà, thành phố Hà Nội. 

Miếu thờ Hai Bà Trưng có từ thế kỷ XII. Sau khi đền Hai Bà Trưng được dời về thôn Hương Viên năm 1819 do bãi Đồng Nhân bị lở, cư dân ở bãi Đồng Nhân vẫn xây lại miếu để tưởng nhớ Hai Bà. Trải qua nhiều lần tu sửa, miếu hiện có hai không gian chính là miếu thờ và bến rước nước, quay về hướng Đông, nhìn ra sông Hồng.

Lễ hội Hai Bà Trưng tại không gian này được tổ chức hằng năm vào ngày 6 tháng 2 âm lịch. Nghi thức đáng chú ý là đòan rước kiệu từ đền về miếu, sau đó đưa chóe xuống thuyền rồng ra giữa sông Hồng lấy nước; chiều cùng ngày, đòan rước nước về đền Hai Bà Trưng để làm lễ Mộc dục. Đây là lớp thực hành tín ngưỡng gắn rất chặt với sông Hồng và ký ức Đồng Nhân. 

Đào Nhật Tân, quất Tứ Liên và mùa Tết trên đất bãi

Hồng Hà là một trong những phường hiếm hoi của nội đô Hà Nội còn giữ rõ lớp sinh kế nông nghiệp ven sông. Nhật Tân và Tứ Liên tạo nên bản sắc mùa vụ rất riêng: mùa đào, mùa quất, mùa chợ hoa và mùa Tết. Ghi nhận đào Nhật Tân và quất Tứ Liên là những làng nghề truyền thống tiêu biểu, tạo nên bản sắc văn hóa riêng của phường Hồng Hà và đất Kinh kỳ. 

Địa bàn phường Hồng Hà ven sông Hồng từ cầu Nhật Tân đến cầu Vĩnh Tuy hiện có hai làng nghề truyền thống tiêu biểu là đào Nhật Tân và quất cảnh Tứ Liên, tạo nên không gian văn hóa – sinh kế đặc trưng của Thủ đô. Nguồn này cũng ghi nhận nghề đào Nhật Tân phát triển mạnh từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, trở thành nguồn cung quan trọng cho thú chơi đào Tết của người Hà Nội.

Các kỹ thuật chăm đào như uốn thế, khoanh gốc, tuốt lá, “hãm” và “thúc” hoa cho thấy nghề trồng đào không chỉ là sản xuất nông nghiệp thông thường, mà là một nghề đòi hỏi kinh nghiệm, thẩm mỹ và khả năng cảm thời tiết rất tinh tế. Kinh tế & Đô thị ghi nhận những kỹ thuật này được truyền nghề, đưa nghề trồng đào từ sản xuất nông nghiệp thuần túy thành một nghề thủ công tinh xảo. 

Chợ ven sông, vườn cây và những bước đi dọc đê

Nhịp sống của Hồng Hà hiện lên rõ nhất qua những tuyến ven đê và ven bãi. Một buổi đi dọc Yên Phụ, Âu Cơ, Trần Nhật Duật, Chương Dương Độ, Bạch Đằng có thể cho thấy nhiều lớp Hà Nội cùng lúc: phố cũ, chợ dân sinh, bãi sông, cầu thép, bến nước, nhà dân, kho bãi, vườn cây và những quán nhỏ nhìn ra dòng sông.

Tuyến phố sầm uất như Trần Nhật Duật, Chương Dương Độ, Yên Phụ, Âu Cơ, Bạch Đằng; đây là nơi tập trung cửa hàng, nhà hàng, khách sạn, trung tâm thương mại và chợ truyền thống. Phường cũng có các chợ dân sinh như Tứ Liên, Nhật Tân, Yên Phụ, cung cấp hoa, thực phẩm và đồ dùng thiết yếu cho cư dân. 

Không gian trải nghiệm đặc trưng của Hồng Hà không phải là một điểm dừng đơn lẻ, mà là hành trình qua nhiều lớp ven sông. Có thể bắt đầu từ cầu Long Biên và khu Phúc Xá – Phúc Tân, đi dọc đê về Yên Phụ – Tứ Liên – Nhật Tân để thấy cảnh quan sông, vườn đào, vườn quất, chợ hoa và các khu dân cư bãi. Một tuyến khác có thể đi theo đường Bạch Đằng – Thanh Lương để cảm nhận lớp tín ngưỡng Miếu Hai Bà Trưng, ký ức Đồng Nhân và đời sống ven sông phía Đông Nam nội đô.