Một vùng đất mới trên nền những tên làng cũ

Xã Hòa Xá được thành lập trên cơ sở hợp nhất tòan bộ diện tích tự nhiên và dân số của các xã Hòa Phú, Thái Hòa (huyện Ứng Hòa), Bình Lưu Quang và Phù Lưu. Từ ngày 01/7/2025, thực thể hành chính này chính thức họat động theo mô hình mới, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của vùng đất phía Tây Nam thành phố. 

Hòa Xá trở thành điểm giao thoa của nhiều lớp địa danh truyền thống như Đặng Giang, Hữu Vĩnh, Thái Bình, Phù Lưu Thượng hay Nội Xá. Những tên gọi này vẫn vẹn nguyên giá trị trong việc nhận diện cội nguồn, bởi mỗi nếp làng đều gắn liền với hệ thống đình, đền, các dòng họ và những hội làng đặc sắc đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Dáng hình xã mới bên cửa ngõ Tây Nam

Tọa lạc tại cửa ngõ phía Tây Nam Thủ đô, xã Hòa Xá sở hữu diện tích tự nhiên 40,42 km² với quy mô dân số đạt 69.428 người. Địa giới của xã tiếp giáp với các đơn vị năng động như Mỹ Đức, Hương Sơn, Vân Đình và tỉnh Ninh Bình, tạo thế kết nối liên vùng thuận lợi cho giao thương và phát triển kinh tế. 

Dân cư của xã là sự hội tụ từ nhiều đơn vị cũ, trong đó riêng vùng Bình Lưu Quang đóng góp 16,98 km² diện tích và 23.804 nhân khẩu. Hiện nay, trụ sở UBND xã được đặt tại thôn Đặng Giang, hình thành nên một trung tâm quản lý thống nhất cho toàn khu vực. 

Thông tin hành chính tổng quát:

• Tên đơn vị: Xã Hòa Xá, Thành phố Hà Nội.

• Thời điểm vận hành: 01/7/2025.

• Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.

• Diện tích: 40,42 km².

• Dân số: 69.428 người.

• Trụ sở chính: Thôn Đặng Giang, xã Hòa Xá. 

Những tên làng còn in bóng dưới mái đình

Dù ranh giới hành chính đã thay đổi, các danh xưng như Hòa Phú, Thái Hòa hay Phù Lưu vẫn đóng vai trò là những "tọa độ ký ức" cốt lõi. Bản sắc của Hòa Xá hiện hữu sinh động qua từng thôn xóm cụ thể, nơi các di sản không nằm ở tên gọi chung mà gắn chặt với từng cụm dân cư lâu đời.

Điển hình là cụm di tích quốc gia đình – đền – chùa thôn Phù Lưu Thượng. Trong đó, đền Phù Lưu Thượng (đền Mẫu) là nơi phụng thờ bà Phương Dung, thứ phi của vua Lý Nam Đế, minh chứng cho chiều sâu lịch sử và tín ngưỡng của làng cổ. Tại thôn Hữu Vĩnh, đền Thiên Vựng (đền Đức Thánh Cả) cũng đứng vững như một chỉ dấu văn hóa quan trọng đã được Nhà nước xếp hạng. Thôn Thái Bình lại ghi dấu ấn với quần thể đền – đình – chùa gắn liền với mạch thờ Bột Hải Đại vương. 

Dòng sông Đáy và những ngả đường quê

Nằm hiền hòa bên tả ngạn sông Đáy, không gian Hòa Xá mang đậm sắc thái làng quê Bắc Bộ với truyền thống cư dân cần cù, sáng tạo. Vị thế cửa ngõ giúp xã giữ được dáng dấp nông thôn ngọai thành thanh bình, đồng thời mở ra tiềm năng lớn về nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và du lịch sinh thái làng nghề. 

Sự gặp gỡ giữa dòng sông, những con đường liên vùng và các mái đình rêu phong tạo nên một Hòa Xá đa diện. Đây là vùng đất có thể được cảm nhận trọn vẹn thông qua những câu chuyện về Thành hoàng làng vẫn được người dân truyền tụng trong đời sống hằng ngày.

Từ mốc sắp xếp đến chiều sâu vùng Ứng Hòa

Dấu mốc ngày 01/7/2025 là điểm khởi đầu về mặt hành chính hiện đại, nhưng chiều sâu của Hòa Xá đã được bồi đắp từ hàng trăm năm qua. Những địa danh như Nội Xá đã xuất hiện từ thời Lê, từng thuộc tổng Thái Đường, huyện Hoài An xưa trước khi phủ Ứng Thiên đổi tên thành phủ Ứng Hòa vào năm Gia Long thứ 13.

Bóng đền Phù Lưu và tiếng vọng bên sông Đáy

Hòa Xá sở hữu hệ thống di sản đồ sộ với 95 di tích, trong đó có 37 công trình đã được xếp hạng (16 di tích cấp quốc gia và 21 di tích cấp thành phố). Đời sống tinh thần của cư dân còn được nuôi dưỡng bởi 12 lễ hội truyền thống diễn ra quanh năm. 

Ngoài các di tích tín ngưỡng cổ xưa, Hòa Xá còn lưu giữ một lát cắt lịch sử hiện đại đặc biệt tại Bảo tàng Chiếc gậy Trường Sơn. Tuyến tham quan bảo tàng này, khi kết hợp với cảnh quan sông Đáy và đền Đức Thánh Cả, tạo nên một hành trình trải nghiệm giàu cảm xúc, kết nối giữa quá khứ hào hùng và nguồn cội tâm linh.

Nghề quê và những bàn tay cần mẫn

Hiện nay, Hòa Xá đang định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với trải nghiệm làng nghề. Dù các làng nghề dệt vải hay trồng dâu nuôi tằm truyền thống từng được nhắc đến trong ký ức dân gian, nhưng danh mục làng nghề và nghệ nhân tiêu biểu chính thức trên địa bàn xã mới cần được tiếp tục cập nhật và kiểm chứng theo các hồ sơ quản lý văn hóa hiện hành. 

Hương vị làng quê và những lối đi chậm bên bờ Đáy

Ẩm thực Hòa Xá mang phong vị thuần hậu của vùng đồng ruộng ven sông. Dù chưa xác định một món ăn đại diện duy nhất cho tòan xã, nhưng đời sống ăn uống tại đây gắn liền với các dịp lễ hội làng và sản vật địa phương phong phú.

Hành trình tìm hiểu Hòa Xá lý tưởng nhất là một chuyến đi chậm qua các không gian di tích: từ cụm đình – đền – chùa Phù Lưu Thượng đến đền Đức Thánh Cả và Bảo tàng Chiếc gậy Trường Sơn. Đây là kiểu trải nghiệm thiên về học hỏi di sản và lịch sử cộng đồng, nơi du khách có thể cảm nhận rõ rệt sự chuyển mình của một xã mới nhưng vẫn vẹn nguyên linh hồn làng cổ bên bờ sông Đáy.

Một bản đồ ký ức dưới tên gọi Hòa Xá

Thực thể Hòa Xá sau sắp xếp là sự tổng hòa của nhiều lớp dữ liệu văn hóa đa dạng. Tên xã mới mang trọng trách thống nhất hành chính, nhưng chính những địa danh cũ như Hòa Phú, Thái Hòa hay Bình Lưu Quang mới là mạch nguồn giữ cho bóng đền, mái đình và tiếng chuông chùa luôn sống động. Giới thiệu về Hòa Xá hôm nay là giới thiệu về một vùng đất trân trọng quá khứ để làm nền tảng cho sự phát triển bền vững phía Tây Nam Hà Nội.