Vùng đất phía Đông trong tên gọi mới

Xã Gia Lâm chính thức đi vào vận hành theo mô hình đơn vị hành chính mới của thành phố Hà Nội từ ngày 01/7/2025. Thực thể này được hình thành trên cơ sở hợp nhất tòan bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Dương Xá; phần lớn diện tích và dân số của thị trấn Trâu Qùy, xã Kiêu Kỵ; cùng một phần diện tích từ các xã Cổ Bi, Đặng Xá, Phú Sơn, Đa Tốn, Bát Tràng và phường Thạch Bàn. 

Tên gọi Gia Lâm sở hữu chiều sâu lịch sử đáng nể, xuất hiện từ đời Lý để chỉ một vùng đất trù phú phía Nam Kinh Bắc, giáp sông Hồng và huyện Văn Giang. Việc giữ lại danh xưng này cho xã mới không chỉ là sự kế thừa về mặt hành chính mà còn nhằm nối lại mạch nguồn văn hóa của một vùng chuyển tiếp lâu đời giữa kinh thành Thăng Long và không gian Kinh Bắc xưa.

Dấu mốc sáp nhập và quy mô hành chính

Xã Gia Lâm hiện nay có diện tích tự nhiên 25,72 km² với quy mô dân số đạt 90.498 người. Sự xác lập địa giới này căn cứ theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Hà Nội, chính thức có hiệu lực từ đầu tháng 7 năm 2025. 

Cơ cấu diện tích và dân cư của xã là sự hội tụ từ nhiều mảnh ghép: thị trấn Trâu Quỳ đóng góp 6,88 km² (32.793 người), xã Dương Xá đóng góp 4,95 km² (15.172 người), xã Kiêu Kỵ đóng góp 5,88 km² (14.328 người), xã Cổ Bi đóng góp 3,69 km² (14.606 người), xã Đa Tốn đóng góp 2,20 km² (10.104 người) cùng các phần diện tích điều chỉnh từ Phú Sơn, Thạch Bàn và Bát Tràng. 

Những tên đất cũ dưới bóng Gia Lâm

Dưới tên gọi hành chính chung, các địa danh lâu đời như Trâu Quỳ, Cổ Bi, Kiêu Kỵ, Dương Xá vẫn duy trì giá trị như những "mỏ neo" ký ức không thể thay thế. Mỗi cái tên đều gắn với một lát cắt văn hóa đặc trưng: Trâu Quỳ là hạt nhân huyện lỵ cũ với hành cung Cổ Bi; Kiêu Kỵ kiêu hãnh với nghề quỳ vàng bạc; Dương Xá gắn liền với cụm đền – chùa Bà Tấm và huyền tích về Nguyên phi Ỷ Lan.

Dù các đơn vị đã sáp nhập, nhưng trong đời sống cộng đồng và các hồ sơ di sản, cách gọi theo làng, xã cũ vẫn thường được duy trì. Việc song hành giữa địa danh mới và tên đất cũ là cách tốt nhất để bảo tòan mạch thông tin về các dòng họ, lễ hội và tín ngưỡng bản địa vốn đã ăn sâu vào tiềm thức cư dân.

Trục giao thông phía Đông và không gian cư trú ven đô

Xã Gia Lâm tọa lạc tại vị trí chiến lược phía Đông Thủ đô, tiếp giáp các khu vực Phúc Lợi, Long Biên, Bát Tràng, Thuận An và tỉnh Hưng Yên. Đây là đầu mối giao thông quan trọng với sự hiện diện của Quốc lộ 5, cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, tuyến đường sắt quốc gia và các trục hướng tâm như cầu Thanh Trì, cầu Vĩnh Tuy, đường Cổ Linh.

Không gian sống tại đây thể hiện rõ sự đan xen đa tầng: một bên là những làng cổ, đền chùa và các xưởng thủ công truyền thống; một bên là nhịp sống hối hả của các khu dân cư mới, trường học và hạ tầng đô thị hiện đại. Đặc điểm này định hình nên một Gia Lâm đa diện, vừa bảo tồn dấu vết Kinh Bắc xưa, vừa bắt nhịp nhanh chóng với xu thế mở rộng đô thị của thành phố. 

Từ miền Kinh Bắc cũ đến xã Gia Lâm hôm nay

Tiến trình lịch sử của địa phương hiện lên qua hai lớp tầng rõ rệt. Lớp cổ xưa ghi dấu một vùng đất Kinh Bắc trù mật với những địa danh như Cổ Bi, Dương Xá, Phú Thị đã hình thành đời sống văn hóa từ rất sớm. Di tích Hành cung Cổ Bi (thuộc vùng Trâu Qùy cũ) từng là thắng địa phía Đông kinh thành, gắn liền với các chúa Trịnh vào đầu thế kỷ XVIII và những truyền thuyết về nơi hội quân của nghĩa quân Hai Bà Trưng. 

Mốc thời gian 2025 đánh dấu lớp lịch sử hành chính hiện đại, đưa Gia Lâm trở thành thực thể quản lý thống nhất. Việc phân định rõ ranh giới mới và ký ức cũ giúp cộng đồng có cái nhìn toàn diện về sự vận động của địa phương trong dòng chảy thiên niên kỷ của Thủ đô.

Cổ Bi, Dương Xá và những điểm tựa tâm linh

Cụm di tích đền – chùa Bà Tấm tại Dương Xá là một trong những trục di sản nổi bật nhất của xã mới. Tọa lạc gần Quốc lộ 5, công trình phụng thờ Nguyên phi, Hoàng thái hậu Ỷ Lan – người được dân gian tôn kính với hình tượng “Bà Tấm”. Ngôi chùa Linh Nhân Tư Phúc và đền thờ bà đã trải qua nhiều lần tu bổ từ thế kỷ XVI đến XVIII, lưu giữ sự đức độ của bậc tiền nhân trong lòng cư dân bãi sông. 

Tại vùng Cổ Bi, những lớp trầm tích lịch sử từ thời Hai Bà Trưng đến thời các chúa Trịnh đã tạo nên một vùng địa linh nhân kiệt. Hệ thống di tích này không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc mà còn là điểm tựa tinh thần vững chãi, nuôi dưỡng lòng tự hào của các thế hệ người dân Gia Lâm.

Kiêu Kỵ và ánh vàng của một nghề độc bản

Kiêu Kỵ khẳng định vị thế đặc biệt trên bản đồ làng nghề Việt Nam với nghề dát vàng, bạc qùy duy nhất cả nước. Nghề thủ công tinh xảo này đã tồn tại gần 400 năm, gắn liền với công lao truyền dạy của Tiến sĩ Nguyễn Qúy Trị từ thời Hậu Lê. 

Kỹ thuật dát quỳ đòi hỏi sự kiên trì và tay nghề cực cao, khi một chỉ vàng có thể được người thợ giỏi tán mỏng thành gần 1.000 lá lá quỳ phủ kín diện tích hơn 1 m². Sản phẩm quỳ vàng Kiêu Kỵ là thành tố không thể thiếu trong nghệ thuật sơn son thếp vàng tại các đình, chùa, đền, phủ và các tác phẩm mỹ nghệ cao cấp trên khắp Việt Nam. 

Làng nghề, sản vật và nhịp kinh tế ven đô

Cơ cấu kinh tế của xã Gia Lâm hiện đang chuyển dịch mạnh mẽ sang lĩnh vực công nghiệp – xây dựng và thương mại – dịch vụ. Các cụm công nghiệp tập trung song hành cùng các làng nghề truyền thống như vàng qùy Kiêu Kỵ hay đồ gỗ mỹ nghệ Dương Xá. Bên cạnh đó, việc phát triển các vùng trồng hoa, cây cảnh và các sản phẩm nông nghiệp đạt chuẩn OCOP cho thấy khả năng thích ứng linh họat của cư dân trong không gian đô thị mở rộng.

Giá trị cốt lõi của các vùng nghề nằm ở tri thức dân gian và quá trình truyền nghề bền bỉ trong từng gia đình, dòng họ. Đây chính là nội lực giúp Gia Lâm duy trì bản sắc riêng giữa áp lực của quá trình công nghiệp hóa.

Hương vị, lễ hội và những tuyến trải nghiệm văn hóa

Đời sống tinh thần tại Gia Lâm gắn liền với các lễ hội truyền thống, tiêu biểu là nghi thức cúng Tổ nghề tại Kiêu Kỵ vào ngày 12 tháng Giêng. Lễ "khai tràng" (khai búa đập qùy) không chỉ là sinh họat tín ngưỡng mà còn là một thực hành văn hóa cộng đồng độc đáo, khẳng định sự gắn kết giữa nghề nghiệp và tâm linh. 

Một hành trình khám phá Gia Lâm lý tưởng có thể bắt đầu từ dấu tích hành cung Cổ Bi tại vùng Trâu Quỳ, tiếp nối bằng việc chiêm bái cụm di tích Bà Tấm tại Dương Xá và kết thúc bằng việc tham quan các xưởng dát quỳ vàng rực rỡ tại Kiêu Kỵ. Tuyến đường này mở ra cái nhìn xuyên suốt từ lịch sử Kinh Bắc cổ xưa đến nhịp sống sôi động phía Đông Hà Nội hôm nay.