Trong diện mạo mới, Cổ Đô không chỉ là một danh xưng trên bản đồ hành chính mà còn là điểm hội tụ của nhiều địa danh giàu truyền thống. Những tên gọi cũ gắn liền với từng bãi bồi, bến sông, dòng họ và sinh kế nông nghiệp vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc nhận diện di tích, lễ hội và ký ức cộng đồng của cư dân bản địa.
Dáng hình xã mới bên sông Hồng, sông Đà
Xã Cổ Đô hiện nay có diện tích tự nhiên 53,25 km² với quy mô dân số 70.706 người. Cơ cấu địa giới và dân cư của xã được kiện toàn từ các mảnh ghép: xã Phú Hồng (16,67 km², 23.891 người), Vạn Thắng (9,91 km², 18.145 người), Phú Cường (9,40 km², 6.576 người), Cổ Đô cũ (8,79 km², 8.494 người), Phong Vân (4,85 km², 7.148 người) và Phú Đông (3,63 km², 6.452 người).
Về vị trí địa lý, xã tiếp giáp với xã Vật Lại và tỉnh Phú Thọ. Tọa lạc tại vùng hợp lưu giữa sông Đà và sông Hồng, Cổ Đô nằm ở cửa ngõ phía Tây Bắc của Thủ đô, nơi giao thoa giữa cảnh quan đồng bằng, bãi bồi và vùng trung du. Hệ thống giao thông kết nối qua đường thủy, Quốc lộ 32 và Tỉnh lộ 414 tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao thương nông sản, hàng hóa và phát triển dịch vụ.
Những tên đất còn neo bên bãi bồi
Sau đợt sắp xếp hành chính, các danh xưng Cổ Đô, Phong Vân, Phú Cường, Phú Đông, Phú Hồng và Vạn Thắng vẫn giữ vẹn giá trị là những lớp ký ức giúp nhận diện quê quán và không gian sinh hoạt của từng làng. Với một xã có quy mô dân số lớn và không gian rộng như hiện nay, việc bảo lưu các tên gọi cũ giúp người dân không đánh mất mạch nối văn hóa gắn cụ thể với từng cộng đồng.
Làng Cổ Đô cũ là hạt nhân tiêu biểu nhất trong lớp ký ức này. Tọa lạc bên dòng sông Hồng, gần bến Trung Hà trù phú, nơi đây từng nổi tiếng với nghề dệt lụa truyền thống trước khi vang danh khắp nơi với tên gọi “làng họa sĩ”. Các địa danh sáp nhập khác như Vạn Thắng hay Phú Cường cũng đóng góp những sắc thái riêng về nông nghiệp và sinh hoạt cộng đồng, tạo nên một thực thể xã mới đa dạng và trù mật.
Bãi sông, đường thủy và nhịp sống vùng ven
Cảnh quan sông nước là nền tảng bồi đắp nên không gian sống của cư dân Cổ Đô. Mang dáng dấp của làng quê châu thổ với cây đa, bến nước và đường đê, đời sống nơi đây gắn liền với nhịp chảy phù sa của sông Hồng. Đây là môi trường hình thành nên những nét đặc thù trong hội họa, nghề thủ công và nếp sinh hoạt của người dân địa phương.
Cổ Đô sở hữu nguồn tài nguyên nông nghiệp phong phú với thế mạnh trồng lúa, rau màu và chăn nuôi gia súc, gia cầm quy mô lớn. Bên cạnh đó, các hoạt động kinh doanh dịch vụ như vận tải đường sông, chế biến nông lâm sản, nghề chài lưới và các nghề thủ công như đan lát, mộc dân dụng cũng góp phần tạo nên bức tranh kinh tế đa diện. Sự giao thoa giữa bãi bồi ven sông và nhịp sống đô thị hóa làm nên sắc thái riêng, nơi nghệ thuật và lao động sản xuất luôn song hành.
Từ mốc sáp nhập đến chiều sâu làng họa sĩ
Dấu mốc hành chính quan trọng nhất của xã Cổ Đô là ngày 01/7/2025, khi bộ máy chính quyền mới chính thức hoạt động theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Tuy nhiên, chiều sâu văn hóa của vùng đất này đã bắt nguồn từ hàng trăm năm trước. Làng Cổ Đô từ lâu được biết đến là vùng đất văn hiến với truyền thống hiếu học, làng thơ và làng tiến sĩ. Đặc biệt, nghệ thuật hội họa đã trở thành bản sắc độc bản của nơi đây với sự tiên phong của danh họa Nguyễn Sĩ Tốt. Những phòng tranh gia đình và các bảo tàng hội họa nằm ngay giữa làng quê đã biến Cổ Đô thành một “điểm sáng” nghệ thuật bên dòng sông Hồng.
Mái đình, bảo tàng tranh và ký ức nghệ thuật
Hội họa cộng đồng là di sản nổi bật nhất của địa phương. Họa sĩ Nguyễn Sĩ Tốt, người từng học khóa 1 Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, được coi là “ông tổ nghề tranh” của làng Cổ Đô. Ông đã truyền cảm hứng và kỹ thuật vẽ cho nhiều thế hệ con cháu và bạn bè, biến việc cầm cọ thành một sinh hoạt văn hóa tự nhiên của người dân bãi sông.
Cổ Đô hiện là ngôi làng hiếm hoi sở hữu hai bảo tàng hội họa cùng nhiều phòng tranh gia đình. Đội ngũ họa sĩ tại đây rất đa dạng, bao gồm cả những họa sĩ chuyên nghiệp lẫn những “họa sĩ chân đất” là những nông dân yêu nghệ thuật. Những tên tuổi như Sĩ Thiết, Trần Hòa, Quang Trung, Giang Khích tiếp tục nối dài mạch chảy nghệ thuật, lưu giữ ký ức và vẻ đẹp quê hương qua từng nét vẽ.
Làng tranh, nghề bún và những bàn tay ven sông
Làng họa sĩ Cổ Đô là minh chứng cho sức sống của một làng nghề nghệ thuật truyền thống, nơi mỹ thuật hiện đại kết hợp hài hòa với hơi thở dân gian. Sản phẩm hội họa ở đây không chỉ mang giá trị hàng hóa mà còn là biểu đạt thẩm mỹ và đời sống tinh thần của cộng đồng.
Bên cạnh nghệ thuật, xã Cổ Đô mới còn duy trì nhiều nghề truyền thống và sinh kế lâu đời như làm bún, đan lát và vận tải đường thủy. Việc đặt các nghề nghiệp này trong mối quan hệ với địa danh cũ như làng họa sĩ Cổ Đô hay các vùng nông nghiệp Phú Cường, Vạn Thắng giúp bảo toàn đúng lịch sử truyền nghề và cộng đồng thợ gốc của địa phương.
Hương vị bãi bồi và những lối đi qua làng tranh
Trải nghiệm văn hóa tại Cổ Đô phù hợp nhất với một hành trình đi chậm ven sông: ngắm nhìn bãi bồi phù sa, nhận diện vùng hợp lưu sông Đà – sông Hồng tại bến Trung Hà và tìm hiểu câu chuyện của những người nông dân cầm cọ. Du khách có thể ghé thăm các bảo tàng tranh và phòng tranh gia đình để cảm nhận không gian sáng tạo đặc sắc ngay trong lòng làng quê. Đây là hành trình thiên về khám phá di sản, nghệ thuật cộng đồng và nhịp sống thanh bình của vùng ngoại ô Thủ đô.
Một bản đồ ký ức dưới tên gọi Cổ Đô
Xã Cổ Đô sau sắp xếp là một thực thể đa tầng dữ liệu, nơi tên xã mới bao bọc lấy nhiều nếp làng cũ giàu truyền thống. Giá trị của vùng đất nằm ở sự gặp gỡ giữa phù sa bãi bồi và sắc màu hội họa, giữa bến nước xứ Đoài và những giá vẽ trong nhà dân. Một đơn vị hành chính thống nhất giúp định hướng phát triển hiện đại, nhưng chính những tên làng và các bảo tàng nghệ thuật mới là linh hồn giữ cho mạch ngầm văn hóa Cổ Đô luôn tuôn chảy bên dòng sông Hồng.











