Một xã mới ghép từ năm vùng đất quen thuộc
Xã Chuyên Mỹ được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của 5 xã thuộc huyện Phú Xuyên cũ gồm: Tân Dân, Chuyên Mỹ, Vân Từ, Phú Yên và Châu Can. Sau khi kiện toàn, thực thể hành chính mới sở hữu diện tích tự nhiên 35,54 km² với quy mô dân số đạt 44.859 người.
Vị trí địa lý của xã tạo nên một vùng kết nối quan trọng khi tiếp giáp với các đơn vị: Phú Xuyên, Đại Xuyên, Phượng Dực, huyện Ứng Hòa và tỉnh Ninh Bình. Địa bàn này nằm trong không gian làng nghề truyền thống trọng điểm, gần các trục giao thông liên vùng thuận lợi cho giao thương và phát triển kinh tế.
Những tên làng còn ánh lên dưới lớp vỏ trai
Sau quá trình sắp xếp, các danh xưng như Tân Dân, Châu Can, Phú Yên hay Vân Từ vẫn giữ nguyên giá trị là những "tọa độ ký ức" giúp nhận diện nguồn gốc dòng thợ và cộng đồng cư dân. Việc bảo lưu tên gọi các làng cũ đặc biệt quan trọng tại Chuyên Mỹ, bởi mỗi nghề thủ công ở đây thường gắn chặt với từng thôn xóm cụ thể.
Chuôn Ngọ được xem là “trái tim” của nghệ thuật khảm trai, nơi nghề nghiệp không chỉ là sinh kế mà còn là cách cộng đồng kể lại lịch sử và truyền thừa bí quyết qua nhiều thế hệ. Bên cạnh đó, các địa danh Phú Yên với nghề da giày, Vân Từ với nghề may mặc và làng Cựu cổ kính vẫn là những lớp giá trị riêng biệt, đóng góp vào sự đa dạng văn hóa của xã mới.
Những ngả đường dẫn về vùng nghề mở
Chuyên Mỹ tọa lạc tại vùng đất phía Nam Hà Nội, nơi các làng nghề đan xen hài hòa với không gian nông thôn và các tuyến giao thương huyết mạch như Quốc lộ 1A, cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ. Địa thế gần sông Nhuệ bồi đắp thêm sự trù phú cho vùng đất tập trung nhiều làng nghề danh tiếng.
Không gian cư trú tại đây mang dáng dấp của một vùng nghề mở. Từ những lối ngõ làng khảm trai, xưởng giày, xưởng may sầm uất đến kiến trúc phương Tây độc đáo của làng Cựu, đời sống địa phương luôn hừng hực nhịp độ sản xuất. Đây là hình mẫu của một vùng ven đô đang nỗ lực đưa các giá trị truyền thống và di sản kiến trúc vào dòng chảy của đời sống hiện đại.
Từ mốc sáp nhập đến chiều sâu làng nghề nghìn năm
Dấu mốc ngày 01/7/2025 theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là cơ sở pháp lý quan trọng xác lập tầm vóc mới của xã Chuyên Mỹ. Sự thay đổi này mở ra một không gian quản lý rộng lớn hơn nhưng vẫn tôn trọng lịch sử riêng biệt của từng làng nghề thành phần.
Về chiều sâu văn hiến, Chuyên Mỹ từ lâu đã nổi danh với nghề khảm trai có lịch sử gần 1.000 năm. Theo các tư liệu di sản, nghề gắn liền với vị Tổ nghề Trương Công Thành – một phó tướng thời Lý. Lớp truyền thống này chính là linh hồn của vùng đất, là nền tảng văn hóa vững chắc để xã mới tiếp tục vươn tầm trong tương lai.
Đền Tổ nghề và tiếng hội đầu xuân
Không gian tín ngưỡng tại Chuyên Mỹ lấy đền thờ Tổ nghề khảm Trương Công Thành làm hạt nhân. Đây không chỉ là di tích lịch sử văn hóa lâu đời mà còn là điểm tựa tinh thần của cộng đồng thợ thủ công trong vùng.
Sinh hoạt văn hóa nổi bật nhất là hội làng Chuôn Ngọ diễn ra vào tháng Hai âm lịch hằng năm để kỷ niệm ngày sinh của Cụ Tổ nghề. Sự kiện này minh chứng rằng nghề khảm trai không chỉ tồn tại qua sản phẩm thương mại mà còn được nuôi dưỡng bằng nghi lễ nghiêm cẩn và niềm tự hào cộng đồng bền bỉ.
Ánh trai, nước sơn và bàn tay người thợ tài hoa
Nghệ thuật khảm trai – sơn mài phát triển rực rỡ nhất tại các làng Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung và Bối Khê. Dưới bàn tay tài hoa, những mảnh trai, ốc thô sơ được mài dũa, cắt ghép tinh xảo để tạo nên những bức tranh, đồ thờ và sản phẩm mỹ nghệ phục vụ thị trường trong nước lẫn quốc tế.

Vị thế của làng nghề hiện đã vươn ra tầm thế giới. Tháng 1/2026, vùng nghề khảm trai – sơn mài Chuyên Mỹ chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Sự kiện đón đoàn Hội đồng Thủ công Thế giới vào tháng 5/2026 tại Trung tâm giới thiệu sản phẩm làng nghề thôn Chuôn Trung là bước tiến quan trọng trong việc quảng bá di sản địa phương.
Bản sắc xã mới còn được bồi đắp bởi nghề da giày Phú Yên với lịch sử gần một thế kỷ. Nghề bắt nguồn từ nghệ nhân Nguyễn Lương Cát – người đã học nghề tại phố Tràng Tiền rồi mang kỹ nghệ về truyền dạy cho dân làng, biến Phú Yên thành một điểm sáng sản xuất giày da tại cửa ngõ phía Nam.
Làng Cựu và những bước chân trải nghiệm văn hóa
Trải nghiệm tại Chuyên Mỹ mang đến sự kết hợp độc đáo giữa tham quan làng nghề và khám phá kiến trúc. Du khách có thể tìm hiểu quy trình khảm trai tỉ mỉ tại các làng Chuôn, quan sát nhịp sống tại các xưởng giày da Phú Yên và may mặc Vân Từ. Đặc biệt, làng Cựu hiện lên như một “viên ngọc hoài cổ” với những ngôi biệt thự mang phong cách pha trộn giữa kiến trúc Pháp và Việt cổ, tạo nên không gian trải nghiệm sâu sắc về ký ức cư trú.
Hành trình dạo bước qua các lối ngõ Chuyên Mỹ là dịp để học hỏi về tri thức dân gian, cảm nhận sức sáng tạo của người thợ và nhận diện những giá trị xưa cũ vẫn đang sống động trong một đơn vị hành chính hiện đại.
Một bản đồ văn hóa lấp lánh từ nhiều mảnh ghép
Xã Chuyên Mỹ sau sắp xếp là một thực thể đa tầng dữ liệu: từ ranh giới hành chính mới đến hệ thống làng nghề và di sản kiến trúc dày đặc. Mỗi mảnh trai nhỏ tại Chuôn Ngọ hay mỗi ngôi nhà cổ tại làng Cựu đều chứa đựng những câu chuyện về sự bền bỉ và tài hoa. Giới thiệu về Chuyên Mỹ hôm nay là giới thiệu về một vùng đất biết giữ gìn những tên làng cũ như báu vật, để từ đó viết tiếp trang sử mới cho dải đất nghề phía Nam Hà Nội.











