Thông tin cơ bản
Tên hiện vật: Ấn “Môn Hạ Sảnh ấn”
Tên chữ Hán: 門下廳印
Lọai hình: Ấn chương; cổ vật; Bảo vật quốc gia
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao 8,5 cm; mặt ấn 7,3 × 7,3 cm
Niên đại: Niên hiệu Long Khánh thứ 5, đời vua Trần Duệ Tông, năm 1377
Nơi phát hiện: Hương Khê, Hà Tĩnh, năm 1962
Nơi lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Tình trạng pháp lý: Được công nhận là Bảo vật quốc gia tại Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 1 tháng 10 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ
Một bảo vật còn lại từ nền hành chính thời Trần
Ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” là một trong những hiện vật đặc biệt qúy hiếm còn lại từ thời Trần. Không chỉ mang giá trị của một cổ vật có niên đại xác định, chiếc ấn còn là chứng tích trực tiếp về tổ chức hành chính, cơ chế truyền đạt mệnh lệnh và họat động quản lý nhà nước của triều đình Đại Việt vào cuối thế kỷ XIV.
Ấn được chế tác bằng đồng, có cấu trúc chắc gọn và cân đối. Thân ấn được tạo thành ba cấp, phía trên là núm cầm hình chữ nhật, chỏm uốn cong, có hình thức gần giống một tấm bia đá thu nhỏ. Mặt ấn hình vuông, phù hợp với đặc trưng phổ biến của ấn chương hành chính trong xã hội quân chủ.
Trên mặt ấn đúc nổi bốn chữ Hán theo thể Triện thư:
門下廳印 – Môn Hạ Sảnh ấn
Dòng chữ có nghĩa là “ấn của Sảnh Môn Hạ”, xác định rõ cơ quan sở hữu và sử dụng chiếc ấn.
Hai cạnh trên lưng ấn còn khắc chữ Hán theo thể Chân thư. Một cạnh ghi tên ấn là “Môn Hạ Sảnh ấn”; cạnh còn lại ghi:
Long Khánh ngũ niên ngũ nguyệt nhị thập tam nhật tạo
Nội dung được hiểu là: chế tạo vào ngày 23 tháng 5, niên hiệu Long Khánh thứ 5, đời vua Trần Duệ Tông, tương ứng với năm 1377.
Dòng niên đại được khắc trực tiếp trên hiện vật là cơ sở quan trọng giúp xác định tương đối chính xác thời điểm chiếc ấn được tạo lập và đưa vào sử dụng.


Sảnh Môn Hạ trong bộ máy triều đình nhà Trần
Dưới thời Trần, Sảnh Môn Hạ là một cơ quan trung ương thuộc hệ thống “Tam sảnh”, gồm Thượng thư sảnh, Trung thư sảnh và Môn Hạ sảnh. Đây là những cơ quan giữ vị trí quan trọng trong bộ máy điều hành của triều đình.
Sảnh Môn Hạ là cơ quan làm việc gần gũi với nhà vua, đảm nhiệm những công việc liên quan đến việc giữ bảo ấn, tiếp nhận và truyền đạt mệnh lệnh của vua, chuyển chỉ dụ tới các cơ quan và quan lại, đồng thời tham gia thực hiện một số nghi lễ trong cung đình.
Vì gắn với hoạt động truyền lệnh và xác nhận văn bản, ấn của Sảnh Môn Hạ là một biểu tượng của quyền lực nhà nước. Dấu ấn được sử dụng nhằm xác lập tính hợp pháp và thẩm quyền đối với những văn bản hành chính quan trọng của triều đình.
Sự hiện diện của bốn chữ “Môn Hạ Sảnh ấn” trên mặt ấn cho thấy đây không phải ấn riêng của một cá nhân hay một chức quan, mà là công cụ hành chính thuộc về một cơ quan trong chính quyền trung ương nhà Trần.
Dấu tích của một nền hành chính đã định hình
Ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” cung cấp nguồn tư liệu trực tiếp để nghiên cứu tổ chức chính quyền thời Trần. Qua hình thức, nội dung minh văn và chức năng của hiện vật, có thể nhận thấy hoạt động quản lý văn bản, sử dụng ấn chương và xác nhận quyền lực hành chính của triều đình khi đó đã được tổ chức tương đối chặt chẽ.
Chiếc ấn cũng phản ánh sự phân định giữa ấn của nhà vua, ấn của các cơ quan trung ương và ấn của quan lại hoặc chính quyền địa phương. Mỗi loại ấn gắn với một phạm vi quyền hạn và một chủ thể sử dụng cụ thể.
Dòng chữ ghi ngày chế tạo còn cho thấy việc đúc ấn được quản lý theo quy trình chính thức. Tên cơ quan, niên hiệu và thời điểm chế tác đều được khắc rõ trên hiện vật, góp phần bảo đảm tính xác thực và hạn chế việc sử dụng tùy tiện.
Giá trị lịch sử đặc biệt
So với số lượng hiện vật gốm, đá, kim loại hoặc vật liệu kiến trúc còn lại từ các triều đại quân chủ, những chiếc ấn hành chính có niên đại sớm được phát hiện tại Việt Nam rất hiếm.
Ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” được đánh giá là chiếc ấn đồng thời Trần có niên đại tuyệt đối còn được biết đến hiện nay. Đây đồng thời là một trong những hiện vật ấn chương sớm nhất có nội dung rõ ràng, liên quan trực tiếp đến cơ quan hành chính trung ương của nhà nước quân chủ Việt Nam.
Giá trị của bảo vật trước hết nằm ở tính xác thực. Tên cơ quan sử dụng, thời điểm chế tạo và niên hiệu triều vua đều được thể hiện ngay trên hiện vật. Những thông tin này tạo thành nguồn sử liệu gốc, có thể đối chiếu với chính sử và các tài liệu về hệ thống quan chế thời Trần.
Chiếc ấn còn góp phần làm sáng rõ vai trò của Sảnh Môn Hạ trong hoạt động quản lý nhà nước, đặc biệt là công việc giữ ấn, truyền lệnh và xác nhận văn bản hành chính.
Giá trị nghệ thuật và kỹ thuật chế tác
Mặc dù là một vật dụng hành chính, ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” vẫn thể hiện sự chú trọng về hình thức và kỹ thuật chế tác.
Thân ấn ba cấp tạo cảm giác vững chắc; núm ấn có hình khối đơn giản nhưng trang nghiêm. Mặt ấn vuông, các chữ Triện được bố trí cô đọng, cân xứng trong một khuôn hình chặt chẽ. Kiểu chữ Triện vừa đáp ứng yêu cầu tạo dấu rõ nét, vừa thể hiện tính uy nghiêm của một vật biểu trưng cho quyền lực.
Việc sử dụng hai dạng chữ trên cùng một hiện vật cũng mang ý nghĩa riêng. Triện thư được dùng cho nội dung in trên văn bản, trong khi Chân thư được sử dụng để ghi tên ấn và thời điểm chế tạo trên thân ấn. Cách thức này vừa phục vụ công năng, vừa bảo đảm khả năng nhận diện và quản lý hiện vật.
Kỹ thuật đúc nổi chữ trên mặt ấn và khắc chữ trên lưng ấn cho thấy trình độ chế tác kim loại khá phát triển của thợ thủ công thời Trần.
Hành trình từ lòng đất Hà Tĩnh đến Bảo tàng Lịch sử quốc gia
Ấn được phát hiện tại Hương Khê, Hà Tĩnh, vào năm 1962. Việc một hiện vật thuộc cơ quan trung ương của triều đình nhà Trần được tìm thấy tại khu vực này đặt ra nhiều vấn đề nghiên cứu về hoàn cảnh lưu lạc, quá trình cất giấu hoặc sự dịch chuyển của chiếc ấn trong lịch sử.
Tuy nhiên, khi chưa có thêm tư liệu khảo cổ học và sử liệu trực tiếp, chưa thể xác định chắc chắn nguyên nhân chiếc ấn xuất hiện tại Hà Tĩnh.
Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia và là một trong những bảo vật tiêu biểu của sưu tập hiện vật thời Trần tại bảo tàng.

Bảo vật quốc gia của Việt Nam
Ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia trong đợt công nhận đầu tiên theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 1 tháng 10 năm 2012.
Việc công nhận thể hiện giá trị đặc biệt của hiện vật trên các phương diện lịch sử, văn hóa, khoa học và kỹ thuật. Chiếc ấn không chỉ là một vật dụng hành chính của triều đình nhà Trần mà còn là chứng tích vật chất hiếm hoi về quyền lực nhà nước, tổ chức chính quyền và chế độ ấn chương của Đại Việt trong thế kỷ XIV.
Trải qua gần bảy thế kỷ, ấn “Môn Hạ Sảnh ấn” vẫn lưu giữ trên mình tên gọi của một cơ quan trung ương, ngày tháng chế tạo và dấu vết của một nền hành chính đã tồn tại trong lịch sử. Chính sự toàn vẹn về thông tin ấy đã làm nên giá trị đặc biệt và không thể thay thế của bảo vật.







