Tên gọi “Hòan Kiếm” gắn trực tiếp với hồ Hòan Kiếm, một địa danh có tính biểu tượng đặc biệt của Hà Nội. Đây không chỉ là trung tâm cảnh quan của khu vực mà còn là điểm hội tụ của nhiều lớp ký ức: truyền thuyết hồ Gươm, không gian đi bộ, đền Ngọc Sơn, Tháp Bút, cầu Thê Húc, khu phố cổ và đời sống cộng đồng quanh hồ. Theo Hà Nội Online, tên phường Hòan Kiếm được lựa chọn vì gắn với hồ Hòan Kiếm – biểu tượng văn hóa, lịch sử của Thủ đô. 
Điểm quan trọng khi giới thiệu phường Hòan Kiếm là không tách địa danh hành chính mới khỏi các tên gọi cũ. Hàng Mã, Hàng Bồ, Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Gai, Đồng Xuân, Tràng Tiền, Cửa Đông, Hàng Bông, Hàng Trống, Cửa Nam, Điện Biên hay Lý Thái Tổ đều là những chỉ dấu văn hóa còn giá trị trong tra cứu di tích, lễ hội, phố nghề, ẩm thực, tư liệu ảnh và ký ức cư dân.

Đơn vị hành chính mới sau sắp xếp năm 2025

Việc xác lập phường Hoàn Kiếm hiện nay được đặt trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025. Căn cứ pháp lý quan trọng là Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ban hành ngày 16/6/2025, về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025.
Theo Hà Nội Online, phường Hoàn Kiếm chính thức hoạt động từ ngày 01/7/2025; có diện tích tự nhiên 1,91 km², quy mô dân số 105.301 người. Phường được hình thành trên cơ sở nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của các phường Hàng Mã, Hàng Bồ, Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Gai, Lý Thái Tổ; phần lớn diện tích tự nhiên và dân số của các phường Đồng Xuân, Tràng Tiền, Cửa Đông, Hàng Bông, Hàng Trống; một phần diện tích tự nhiên và dân số của phường Cửa Nam và phường Điện Biên.
Tên đơn vị hành chính hiện nay: Phường Hoàn Kiếm.
Thuộc tỉnh/thành hiện nay: Thành phố Hà Nội.
Thời điểm chính thức hoạt động: 01/7/2025.
Căn cứ pháp lý: Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15.
Diện tích: 1,91 km².
Dân số: 105.301 người.
Các đơn vị cũ liên quan: Hàng Mã, Hàng Bồ, Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Gai, Lý Thái Tổ, Đồng Xuân, Tràng Tiền, Cửa Đông, Hàng Bông, Hàng Trống, Cửa Nam, Điện Biên.
Các thôn/làng/tổ dân phố/khu dân cư: Chưa có thông tin.
Vị trí tiếp giáp: Chưa có thông tin trong nguồn đầu vào đã cung cấp.

Những tên phố còn ở lại trong trí nhớ đô thị

Ở Hoàn Kiếm, nhiều địa danh cũ vẫn được người dân dùng như một cách gọi thân thuộc về nơi chốn. Hàng Đào, Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Gai, Hàng Mã, Hàng Bồ, Đồng Xuân, Tràng Tiền, Hàng Trống, Cửa Đông hay Hàng Bông không chỉ là tên phường, tên phố trước đây, mà còn là dấu mốc của nghề nghiệp, buôn bán, tín ngưỡng và ký ức “Thăng Long – Kẻ Chợ”.
Những địa danh này giữ vai trò đặc biệt trong chuẩn hóa dữ liệu địa phương. Một người có thể tìm kiếm “phường Hoàn Kiếm” theo địa giới hành chính hiện nay, nhưng khi tra cứu di tích, món ăn, phố nghề hoặc ảnh tư liệu, họ thường vẫn dùng tên quen thuộc như Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Mã, Đồng Xuân, Hàng Trống, Tràng Tiền, hồ Gươm hay đền Bạch Mã.
Vì vậy, địa danh cũ cần được xem là lớp dữ liệu không thể thiếu. Nếu chỉ lưu tên phường mới mà bỏ các tên gọi cũ, việc tra cứu di sản, lễ hội, tư liệu ảnh, câu chuyện nghề nghiệp và ký ức cộng đồng sẽ bị đứt đọan.

Hồ Gươm, phố cổ và không gian cư trú ven lõi di sản

Nằm giữa trung tâm Hà Nội, phường Hoàn Kiếm là nơi tập trung dày đặc các lớp không gian: phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, khu thương mại truyền thống, công trình văn hóa, di tích tín ngưỡng và khu dân cư lâu đời. Diện tích tự nhiên 1,91 km² nhưng quy mô dân số hơn 105 nghìn người cho thấy đây là một khu vực có mật độ cư trú và hoạt động đô thị rất cao.
Không gian cư trú của Hoàn Kiếm có tính chất đô thị lịch sử rõ nét. Khu phố cổ lưu giữ mô hình phố nghề, phố buôn bán và nhà ở kết hợp kinh doanh. Khu vực quanh hồ Hoàn Kiếm lại là không gian cảnh quan, tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng. Tràng Tiền, Lý Thái Tổ, Hàng Trống và các tuyến phố lân cận gắn với phố cũ, công trình công cộng, hoạt động văn hóa – nghệ thuật và đời sống đô thị hiện đại.
Hồ Hòan Kiếm là điểm tựa cảnh quan của tòan bộ không gian này. Cục Di sản văn hóa giới thiệu cụm di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hòan Kiếm và đền Ngọc Sơn bao gồm hồ Hòan Kiếm, đền Ngọc Sơn và khu tưởng niệm vua Lê. Đây là cụm di tích có ý nghĩa nổi bật trong nhận diện trung tâm Hà Nội. 

Từ Thăng Long – Kẻ Chợ đến phường Hoàn Kiếm hôm nay

Phường Hoàn Kiếm hiện nay được hình thành trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025 theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15. Mốc hoạt động từ ngày 01/7/2025 đánh dấu sự thay đổi về quản lý hành chính, nhưng các lớp địa danh, phố nghề và di sản của khu vực vẫn tiếp tục được nhận diện bằng những tên gọi quen thuộc trong lịch sử đô thị Hà Nội.
Về chiều sâu văn hóa, Hoàn Kiếm gắn với không gian Thăng Long – Kẻ Chợ, nơi hoạt động buôn bán, sản xuất thủ công, sinh hoạt tín ngưỡng và đời sống cư dân đô thị đã hình thành qua nhiều thế hệ. Các phố Hàng không chỉ là tên đường, mà còn phản ánh ký ức nghề nghiệp và mạng lưới giao thương của khu phố cổ.
Sự thay đổi địa giới hành chính vì vậy không làm mất đi vai trò của các địa danh cũ. Trái lại, nó đặt ra yêu cầu phải tổ chức dữ liệu tốt hơn: vừa ghi nhận tên phường Hoàn Kiếm hiện nay, vừa bảo lưu những địa danh đã tạo nên bản sắc của từng khu phố, từng di tích và từng cộng đồng cư dân.

Đền, hồ, phố nghề và những lớp tín ngưỡng của phố cổ

Không gian Hoàn Kiếm được nhận diện trước hết qua hồ Gươm, đền Ngọc Sơn, đền Bạch Mã, khu phố cổ, nhà cổ 87 Mã Mây, đình Kim Ngân, đình Đồng Lạc và chợ Đồng Xuân. Đây là những điểm tựa quan trọng để đọc lịch sử đô thị Hà Nội qua di tích, sinh hoạt tín ngưỡng, thương mại truyền thống và ký ức cộng đồng.
Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013. Cụm di tích này bao gồm hồ Hoàn Kiếm, đền Ngọc Sơn và khu tưởng niệm vua Lê; trong đó hồ Hoàn Kiếm, còn gọi là hồ Gươm, là một thắng cảnh nổi tiếng của Thủ đô. 
Đền Bạch Mã là một địa danh tín ngưỡng quan trọng của khu phố cổ. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết Thăng Long tứ trấn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; trong đó đền Bạch Mã thuộc quận Hoàn Kiếm cũ, là một trong bốn ngôi đền thiêng trấn giữ các vị trí huyết mạch của Thăng Long xưa. 
Các lễ hội trong khu vực Hòan Kiếm thường gắn với đình, đền, phố nghề và không gian cộng đồng của khu phố cổ. Dữ liệu đầu vào hiện chưa cung cấp lịch lễ hội chi tiết theo từng di tích, từng ngày âm lịch hoặc từng cộng đồng tổ chức. Vì vậy, khi nhập dữ liệu chuyên sâu cho từng lễ hội, cần tiếp tục kiểm chứng từ hồ sơ di tích hoặc thông báo chính thức của địa phương.

Phố nghề trong lòng khu phố cổ

Phường Hoàn Kiếm là không gian tiêu biểu của phố nghề Hà Nội. Các tên Hàng Bạc, Hàng Mã, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Buồm, Hàng Bồ gợi lại cấu trúc phố nghề, phố buôn bán, phố chuyên doanh trong khu phố cổ. Đây là lớp dữ liệu rất quan trọng, vì nó cho thấy Hoàn Kiếm không chỉ là trung tâm hành chính – du lịch mà còn là nơi lưu dấu một hệ sinh thái nghề nghiệp đô thị.
Với Hòan Kiếm, cần nhìn các địa danh nghề nghiệp trong bối cảnh phố cổ Hà Nội. Nhiều nơi không còn là “làng nghề” theo nghĩa nông thôn truyền thống, mà đã trở thành phố nghề, phố buôn bán, phố chuyên doanh trong cấu trúc đô thị cổ. Hàng Bạc, Hàng Mã, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Buồm, Hàng Bồ vì vậy cần được lưu như những địa danh nghề nghiệp, thương mại và ký ức.
Làng nghề tiêu biểu: Chưa có thông tin đầy đủ theo dữ liệu đầu vào.
Nghệ nhân tiêu biểu: Chưa có thông tin.
Hiện vật / tư liệu địa phương: Chưa có thông tin cụ thể từ dữ liệu đầu vào.

Ẩm thực phố cổ và những tuyến đi bộ đọc lịch sử

Ẩm thực Hoàn Kiếm gắn chặt với nhịp sống phố cổ. Đây là nơi nhiều món ăn Hà Nội được hình thành, lưu truyền hoặc trở thành ký ức quen thuộc của người dân và du khách qua các tuyến phố, chợ, ngõ nhỏ và không gian sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, dữ liệu đầu vào chưa cung cấp danh mục món ăn tiêu biểu kèm nguồn kiểm chứng cụ thể, vì vậy phần ẩm thực chỉ nên ghi nhận ở mức không gian văn hóa chung, chưa nên liệt kê chi tiết từng món nếu không có nguồn đối chiếu.

Có thể đọc Hoàn Kiếm qua những tuyến đi bộ ngắn nhưng giàu lớp nghĩa: hồ Hoàn Kiếm – đền Ngọc Sơn – tượng đài vua Lê; đền Bạch Mã – Hàng Buồm – Hàng Bạc – Hàng Đào; nhà cổ 87 Mã Mây – đình Kim Ngân – chợ Đồng Xuân; hoặc Tràng Tiền – Lý Thái Tổ – không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm.
Những trải nghiệm này phù hợp với hướng tìm hiểu văn hóa hơn là du lịch tiêu dùng đơn thuần. Người đi qua Hoàn Kiếm có thể quan sát cách phố nghề chuyển đổi, cách di tích nằm trong đời sống dân cư, cách hồ Gươm trở thành không gian sinh hoạt chung và cách các địa danh cũ vẫn tiếp tục định vị ký ức của người Hà Nội.